Opinión
Cando o único supervivente é o estigma

Hai algo profundamente revelador nos escándalos televisivos. Non tanto polo que acontece neles, senón polo que nos devolven de nós mesmes como sociedade. A semana pasada, nun reality show deses onde a convivencia extrema funciona como laboratorio emocional e parque temático da miseria humana, Supervivientes, o concursante Gerard Arias insinuou que a súa compañeira Claudia Chacón cobraba por manter relacións sexuais. O programa activou de inmediato todas as alarmas morais: indignación en plató, discursos solemnes, chamadas á dignidade das mulleres. O veredicto era claro: Gerard cruzara unha liña vermella.

Seguramente era certo, ollo, porque o comentario buscaba humillar, degradar e ferir. Mais a pregunta interesante, baixo o meu punto de vista, non é esa. A pregunta interesante é: por que esa segue a ser unha das peores cousas que se lle poden dicir a unha muller? Nesa reacción automática hai unha verdade incómoda. Nun espazo televisivo onde circulan a diario insultos, humillacións, berros, comentarios gordófobos e dinámicas afectivas do máis tóxicas, o escándalo máximo prodúcese, curiosamente, cando se toca a sexualidade feminina.

Durante séculos, a sexualidade masculina foi lida como experiencia ou virilidade; a feminina, pola contra, foi vixiada e castigada

Cando a alguén se lle chama “puta” nun contexto de conflito, non se está a describir unha profesión nin a abrir un debate sobre o traballo sexual. O que se fai é activar unha palabra historicamente construída para expulsar unha muller do territorio da respectabilidade. Durante séculos, a sexualidade masculina foi lida como experiencia ou virilidade; a feminina, pola contra, foi vixiada e castigada. Por iso o insulto segue a funcionar: non cuestiona unha conduta puntual, senón o valor moral da persoa enteira.

No entanto, chamoume especialmente a atención a resposta da concursante afectada. Defendía, con razón, que cada muller pode facer co seu corpo o que queira e que non habería nada de malo en exercer a prostitución. Con todo, ao mesmo tempo sentíase fondamente atacada e preocupada polo que puidese pensar a súa familia. Haberá quen vexa aí unha contradición, mais eu vexo outro asunto: a distancia entre o que pensamos politicamente e o mundo simbólico en que vivimos. Se de verdade considerásemos a prostitución un traballo libre e socialmente lexítimo, nada disto tería ese poder devastador.

As palabras pesan pola historia de poder que arrastran

No entanto, unhe pode defender a liberdade sexual e, ao tempo, saber que cando alguén lle chama “puta” non lle está recoñecendo dereitos, senón lanzándolle un proxectil misóxino. Sucede algo parecido cando se lle di a alguén “tole”. Podemos combater o estigma da saúde mental e cuestionar o capacitismo, mais se no medio dunha discusión alguén berra esa palabra, sabes que non nace desde a preocupación polo benestar, senón que procura a invalidación. As palabras pesan pola historia de poder que arrastran.

A pregunta incómoda que lanzo é outra: por que alguén pode sufrir máis polo que a familia pense dunha insinuación sexual ca por padecer problemas de saúde mental, por non atopar unha vivenda digna ou por vivir esmagada pola precariedade? Que xerarquía moral construímos para que a sospeita sobre a sexualidade siga a ser máis vergoñenta do que tantas formas reais de sufrimento social?

O máis rechamante foi, talvez, a reacción institucional do programa, xa que se activou unha reacción perfectamente coreografada. De súpeto todo o mundo sabía onde colocarse. Defender a concursante convertíase na única postura moralmente aceptable a través dun feminismo exprés: condena rotunda, solemnidade pedagóxica e sensación de lección ética en directo. Nada máis cómodo para certos formatos do que ese feminismo puntual, perfectamente televisable e sen consecuencias estruturais. Resulta máis doado condenar unha palabra concreta que revisar todo o dispositivo que a rodea: a agresividade masculina premiada como carácter, a gordofobia convertida en broma, os ciúmes presentados como amor intenso, a humillación diaria vendida como entretemento…

Talvez o máis interesante desta trama non sexa o concursante que insulta nin o programa que reacciona, senón o espello que se nos coloca diante. Dicimos celebrar a liberdade sexual feminina, mais conservamos como arma última a deshonra sexual, conservamos intacta a vella deshonra sexual. Así, mentres debatemos escandalizades sobre unha palabra, seguen a circular outras violencias menos fotoxénicas. Quizais a pregunta non sexa só por que chamar “puta” segue a considerarse intolerable, senón por que tantas outras cousas aínda non o son.