AGANTRO
Ficcións reais: adatad@s, inadatados, inap(data)dos

O interese cotiá na política de partidos e nunha visibilidade producida pola televisión e as redes sociais volveuse obsesiva. É unha parálise xornalística que coincide coa maior crise das democracias representativas nas terras de sol esmorecente.
31 ago 2023 06:01

No ano 2009, o grupo portugués de música electrónica, Buraka Som Sistema, sacou á luz a canción Kalemba, cuxo efémero éxito fíxoa soar por un tempo nas discotecas de medio mundo. Álex e Sebastián non soportaban aquela canción nin o seu estilo, coñecido como kuduro, pero lembraban moi ben tela oído naqueles anos. Sebastián comezara entón a súa investigación de doutoramento en Antropoloxía Cultural e Álex escribira o seu primeiro e derradeiro libro de relatos, Amo la vida, pero os odio a vosotros.

O meu caso era distinto, pois aínda que tampouco me gustaba a canción, facíame lembrar a Catarina, unha muller de orixe angolana que coñecera en Lisboa, e que bailaba acotío aquela canción mentres eu escribía arredor do pracer de vela moverse. Sebastián demorou en acabar a súa tese. Álex caeu nun silencio literario que dura ata hoxe e eu vin como a fugaz paixón por Catarina remataba moito antes de que puidese aceptar que nunca escribiría unha tese sobre o kuduro nin tampouco publicaría un libro cheo de carraxe e xenio acerca da miña xeración. Conformaríame con seguir sendo un xornalista que traballaba precariamente e escribía ás veces sobre cousas como o baile de Catarina e o seu fascinante corpo, ese corpo que acabou doéndome por todas partes (a miña influencia de Borges é evidente).

Hai poucos días, Sebastián, Álex e máis eu conversabamos nun café madrileño cando, de súpeto, empezou a soar aquela canción tras catorce anos de silencio. O meu olfacto volveu a ulir o fantasma de Catarina mentres Sebastián e Álex comentaban o crecente cretinismo da xente e a efémera esperanza que supuxera a indignación do ano 2011. Álex mencionou un artigo recente do escritor mexicano Juan Villoro, Humanos con caducidad, e logo queixouse de que non lle responderan nada pola invectiva que enviara a un dixital español disque de esquerdas, na que arremetía contra esa idiotización do contexto social e político, tras os comicios municipais e autonómicos que acababan de pasar. É que un escritor non merece nin un monosílabo da prensa? Para animalo, Sebastián contoulle a historia dun texto que tamén el enviara hai anos a outro dixital, e do que tampouco obtivo nunca resposta. Tres anos despois, coincidira coa súa subdirectora na presentación dun libro sobre a guerra en Ucrania e, tras presentarse, pediulle unha entrevista. “Douche o meu número –respondeulle ela–, pero só porque nunca respondo as mensaxes por WhatsApp”.

Para Álex, unha resposta tan absurda resultaba perfecta para explicar o significado dun maguffin, ese detalle que permite que unha trama se desenvolva, aínda que non signifique case nada nela. O escritor Enrique Vila-Matas escribira sobre iso en Kassel no invita a la lógica, e o meu amigo estaba seguro de que o autor catalán tería amosado o seu interese pola asneira daquela subdirectora. “Máis que na presentación dun libro sobre a guerra, aquela muller é a que debería facer unha performance en Kassel”, dixo. Narcisismo dunha xornalista maguffin ou a psicodelia de crerse importante, sería o título. Cando Álex soubo despois que a muller deixara de traballar naquel dixital, preguntouse se non estaría xa facendo realidade a súa idea. Trala historia, pregunteille a Álex se podía ler o seu texto. Accedeu e inmediatamente sacou da súa bolsa de coiro azul uns papeis dobrados pola metade. “Lévalo encima?”, díxenlle sorprendido. Pero entón foi el quen me mirou con estrañeza: “E ti, seica non levas as túas palabras contigo?”.

Recordo ter lido o libro clásico de Cristopher Lash acerca da cultura do narcisismo. Ao follear o artigo de Álex, percibín a súa crítica ao uso instrumental da cultura, pero, como xornalista, advertín axiña unha frase que, tal como estaban as cousas, seguramente incomodara ao xornal. Álex escribira que “a la cultura de la violación mentada por cierta ministra, se añadía ahora una cultura de la envidia, aducida por esta amiga [referíase a Ayuso] de Nacho Cano y su malinchismo de Pocahontas”. Fíxenlle ver o conflito que supoñía mesturar nunha frase a unha política de esquerdas cunha ultraliberal de pasado falanxista. Aquilo non debeu de gustar na redacción dun diario progresista, e dende logo o meu comentario non lle gustou a Álex, que me respondeu que o importante era o debate honesto de ideas, non os egos, e que a traxedia da época era a dun pensamento en ruínas, destruído polos tópicos. Por exemplo, por que falar de redaccións progresistas e seguir mantendo a idea de progreso, cando era tamén a que usaba o capitalismo para lexitimarse por medio do seu avance tecnolóxico? No cabo, engadiu: “Non me publican porque só se fixan no meu nome. Como non é unha marca, non lles di nada, e como non lles di nada, conclúen que non son ninguén. Ese é o macabro siloxismo deste tempo. Para eles, xente coma min, non é ninguén.”

Quixen disuadilo daquela lapidaria sentenza, pero cando o tentei, deime conta de que as súas palabras xa me fulminaran, pois tamén eu me sentín concernido por aquel desprezo do que falaba. Ademais, como rebatelo se eu mesmo vira rexeitar moitos artigos só porque os xefes consideraron un “descoñecido” e “un friki” ao seu autor? Hai pouco, cualificaran de “transfóbico” a un que, por certo, tamén mencionaba a Cristopher Lash no seu texto. A súa falta fora escribir que “aun cuando las tesis de Butler [en alusión á filósofa Judith Butler] vayan en una dirección opuesta, ¿en verdad es impensable que pueda surgir, si no lo ha hecho ya, un individuo que se defina como “trans” al mismo tiempo que defiende su deseo de ser famoso, conducir un coche de alta gama, vivir en una gigantesca mansión o poseer una marca de ropa que deslocalice mano de obra y cotice en bolsa?”. Tomaron aquelas palabras como unha provocación reaccionaria, sen reparar nestoutras: “En su diálogo con Cornelius Castoriadis en 1986, Cristopher Lash señaló la incapacidad de los nuevos movimientos sociales para universalizar sus formulaciones e interpelar a todo el mundo, y no apenas a un pequeño sector que, según él, sólo exigía su porción de pastel y su derecho para beneficiarse del Estado-providencia”. Podíanse discutir moitas cousas do artigo, pero para min estaba moi claro que o seu autor non era ningún transfóbico. Era só o autor dunha reflexión seria que deberiamos ter publicado e non destruído sen máis.

Tamén vira compañeiros que criticaban un texto porque, segundo eles, carecía de datos. “Hoxe o que se leva é o xornalismo de datos”, escoitara unha vez dicir a un profesional norteamericano. En España, a cousa seguía o mesmo pulo e non son poucos os artigos en prensa que hoxe realizan as súas propias sondaxes ou publican infografías da súa propia colleita, engadindo unha pequena ficha técnica coas características do estudo. Tales textos adquiren de súpeto unha aparencia máis próxima ao artigo académico que á reportaxe, pero ninguén explica por que é tan importante o recurso do dato e, menos aínda, por que adoitan asocialo exclusivamente co número.

O dato aparece como capaz de explicalo todo agás a súa presenza. Unha paradoxal situación que o afasta da reflexión, entendida como ese rebote luminoso co que a luz ilumina as cousas e a si mesma, e simplemente achega estos artigos ao esteticismo cientista. Hoxe o resumo de todo é unha cifra. Do xornalismo á política parece que ninguén sinte que falou ata que dá unha porcentaxe. Un artigo de prensa parece máis serio cando os seus lectores poden canto antes acudir aos números, obviando as súas teses e argumentos. Pero á mesma hora en que ese lector de datos busca o seu opio, cunha sensación de estar ben “adatado” ao novo mundo, a xeolocalización das súas redes delátao. Aparece, ipso dato, como o cidadán X, no lugar E e no intre Z.

“Dataísmo! Velaí un dos alicerces do cretinismo actual!”, exclamou Sebastián aquela tarde no café. Logo lembrou un artigo do filósofo coreano Byung-Chul Han que lera en El País, no que falaba diso. “Unha palabra horrenda!”, recoñeceu. De certo érao, mais cun son que lembraba á palabra dadaísmo, observou Álex, mesmo se podía dicirse que as súas implicacións eran moi diferentes. Mentres que o dadaísmo nacera dunha vangarda artística que sospeitaba da suposta seriedade racionalista, o dataísmo entrégao todo aos algoritmos e, con eles, a un sistema cibernético que nos desposúe de interioridade e importancia. Unha comunidade imposible de individuos que non importan realmente para a comunicación.

Á liberación das metáforas dadaístas (“No teu cabelo hai cascas de laranxa, no desexo manada de cabalos”, escribiu Tristán Tzara), correspondíalle agora a nosa reclusión nun código fonte, fonte sen auga e cun postpoema inhumano no seu sitio (<script type=“text/javascript” src=“/static/js/analytics.js” >script> <link type=“text/css” rel=“stylesheet” href=“/static/css/banner-styles.css”/>). “Os cabalos teñen ás veces desexos de beber a súa sede ata morrer sobre os secos teclados do mundo”, anotou Álex nun caderno, deixándose levar polo seu propio arrebato dadaísta. Despois pensou en todos os seus cadernos escritos, nos textos que non atoparan editor, e lembrou de novo con tristura o último artigo que tentara publicar na prensa. “A esquerda española non ve case nada cando se trata de tecnociencia”, dixera Sebastián aquela tarde. “Cégana as aplicacións do neopositivismo. Ten arrepíos de quedarse atrás, inadaptada”. “Inadaptada? Inadatada, mais ben, ou seica inapdatada”, engadiu Álex, xogando coas palabras.

***

Madrid, 2 de xuño de 2023

A conversa cos meus amigos fíxome pensar. De certo, vivimos inmersos en profundas contradicións culturais. Unha delas destila unha amarga ironía, ao mostrar como o que se ten hoxe por comunicación avanzada depende como nunca antes de formas de vida social que estimulan a mediocridade. No seu libro Mediocracia (Turner, 2019), Alain Deneault analizou, de feito, o que sucede no xornalismo, a política, a economía e a arte, e como se impuxeron neses eidos automatismos repetitivos que acaban producindo sociedades da resignación, a censura e o desánimo. O caso español non é excepcional e hoxe percibimos nel a mesma deterioración na forma integradora que ten a comunicación para fusionar ao xornalista co político, ao político co experto en comunicación, a este co especialista en marketing e a todos eles co enxeñeiro en intelixencia artificial.  

Mentres se discute –e con razón– sobre a ameaza da ultradereita no mundo, baixo formas diversas de populismo nacionalista, o perigo dun totalitarismo acazapado, escuro pacto do neoliberalismo coa tecnociencia, pasa moito máis inadvertido e, por iso mesmo, non deixa de crecer. Dirase, por exemplo, que Giorgia Meloni detivo o intento do goberno chinés de exercer un control maior sobre Pirelli, pero non se salientará que a viraxe se produza nun tempo de guerra, de novas alianzas xeopolíticas e de ofertas económicas para a futura reconstrución dun país destruído. Desta maneira, tales medios inducen a crer que os nacionalismos estatais teñen na idea de nación algo máis que un pretexto para ocultar o lixo baixo a bandeira. Aínda que isto non sexa representativo de toda a profesión, ilustra ben como a política esconde cuestións ás que os xornais prestan pouca atención.

Pola contra, o interese cotiá na política de partidos e nunha visibilidade producida pola televisión e as redes sociais volveuse obsesiva. Trátase dunha parálise xornalística que coincide coa maior crise das democracias representativas nas terras de sol esmorecente. No canto de inquietarse perante a polaridade social inducida polas redes dixitais, moitos medios o único que fan é avivala co sectarismo dalgunhas cabeceiras, cando non, como ocorre cos tabloides da ultradereita, con trolas. Os artigos que se elixen ou rexeitan, sen apenas tempo para lelos ben, amosan o ritmo vertixinoso gañado e imposto ás TICs pola carreira tecnolóxica. Xa no ano 44, un novo Albert Camus escribiu que o xornalismo estaba máis preocupado por informar rápido que por informar ben, e custa entender que oitenta anos non foran dabondo para atopar un mellor rumbo ao fundamental traballo dos xornalistas, senón máis ben para facer desa carreira un erro oitenta veces máis veloz.  

Son síntomas de deterioración que, alén da política, a economía e a arte, observamos tamén na universidade, como analiza Deneault na súa obra. É notorio, por exemplo, que as únicas oportunidades do mercado académico dependan hoxe dunha hiperproducción de papers editados por un número moi limitado de grandes empresas editoras e filtrados por medio da camuflaxe da revisión de pares, sendo os mesmos pares garantes de certa neutralidade nominal (non saber de entrada quen escribe que), mais tamén da aplicación dogmática e ortodoxa dunha confección formal para os artigos. Eses pares, partícipes na mesma coacción que impón a devandita forma, son incapaces de dicir que ela é o que debería ser un motivo de discusión, e non o derradeiro crierio de calidade académica.

Con todo, as cousas seguen este curso, e a industria “científica” asegúrase de dar os seus froitos: individuos competitivos, ambiciosos e tecnicamente competentes. Cantas persoas vocacionais, creativas e intelectualmente valiosas poidan quedar no camiño é o de menos. Sempre poderemos adicarlles unha nova e póstuma homenaxe e ouvear “I’ve seen again the best minds of my generation”, e todo o que segue. Hoxe os desvelos para coñecer e pensar son substituidos pola ansiedade para adaptarse aos criterios dun produto chamado formación superior. Só compre escapar aos castigos que agardan aos inadaptados, eses “inadatados” e “inaptadtos” dos que fala o meu amigo. A mercantilización universitaria, vista por Max Weber en 1917, ve intensificada deste xeito a reprodución dos educandos e os educados, que hoxe mellor que onte son capaces de responder á pregunta formulada por Marshall McLuhan hai algo máis de 70 anos, e que non pode soar máis axeitada no presente: “para que formar homes se tan só hai un mercado que demanda robots?”.    

Informar de un error
Es necesario tener cuenta y acceder a ella para poder hacer envíos. Regístrate. Entra na túa conta.

Relacionadas

Migración
Migracións Burocracia para os 'refuxiados de segunda': sete rapaces malianos ante o bloqueo do Estado ao pedir asilo
Presos da guerra, chegan a un novo territorio en procura de mellores oportunidades, pero son presos de temporalidades e trámites administrativos, minguando o seu estado anímico e deixándolles estancados nun limbo temporal que os anula como cidadáns.
Caso Carioca
Caso Carioca O caso Carioca a través dunha migrante explotada sexualmente: indemnización mínima e complot policial
O garda civil Armando aliábase con proxenetas e abusaba sexualmente de mulleres prostituídas facendo uso da súa capacidade para regularizar a súa situación.
O Salto medra contigo
O Salto medra contigo Eles por diñeiro, nós por un futuro mellor: subscríbete ao Salto
Sempre que unha multinacional ou un goberno intentaron cometer un atentado medioambiental no noso territorio estivemos alí para contalo. Puidemos facelo porque a nós sostennos a nosa comunidade, pero queremos chegar máis lonxe e por iso precisámoste.
Migración
Migracións Burocracia para os 'refuxiados de segunda': sete rapaces malianos ante o bloqueo do Estado ao pedir asilo
Presos da guerra, chegan a un novo territorio en procura de mellores oportunidades, pero son presos de temporalidades e trámites administrativos, minguando o seu estado anímico e deixándolles estancados nun limbo temporal que os anula como cidadáns.
Caso Carioca
Caso Carioca O caso Carioca a través dunha migrante explotada sexualmente: indemnización mínima e complot policial
O garda civil Armando aliábase con proxenetas e abusaba sexualmente de mulleres prostituídas facendo uso da súa capacidade para regularizar a súa situación.
Turismo
Organización social El turismo de masas revuelve a la España costera: un verano de movilizaciones contra la gentrificación
Las personas que viven en las zonas del Estado con los procesos de turistificación más avanzados han dicho basta. Baleares, Canarias, Cantabria, Cataluña o Valencia prometen un estío de protestas sin precedentes para reclamar un cambio de modelo.
Movimientos sociales
Instituto de las Mujeres Colectivos de personas trans pierden la paciencia con Isabel García: “Debe ser cesada de inmediato”
Plataforma Trans pide medidas contra la directora del Instituto de las Mujeres tras varias informaciones esta semana que apuntan a supuestos amaños en favor de la empresa de su mujer. FELGTBI+ espera una reacción del Ministerio Igualdad.
Palestina
Palestina La ocupación israelí de los territorios palestinos es ilegal según la Corte Internacional de Justicia
Israel viola la convención de Ginebra con su política de asentamientos en Cisjordania y Jerusalén Este. Medidas como demoler propiedades palestinas y reasignarlas a colonos israelíes no son de carácter provisional y el efecto es irreversibles.
Libertades
Derechos y libertades Oleada de suicidios y revueltas en las cárceles italianas
En la cárcel de Trieste, 257 personas se hacinan en un espacio previsto para 150. Allí se desencadenaba la revuelta carcelaria más intensa de una oleada que dio inició hace pocas semanas.
O Salto medra contigo
O Salto medra contigo Eles por diñeiro, nós por un futuro mellor: subscríbete ao Salto
Sempre que unha multinacional ou un goberno intentaron cometer un atentado medioambiental no noso territorio estivemos alí para contalo. Puidemos facelo porque a nós sostennos a nosa comunidade, pero queremos chegar máis lonxe e por iso precisámoste.
Crisis climática
Cine y crisis climática Muyuna Fest, cine selvático para aprender a flotar en un mundo que se hunde
La primera muestra de cine flotante de la historia emerge sobre las aguas del barrio de Belén, en la ciudad de Iquitos (Perú) para fomentar la conservación de la Amazonía y la soberanía audiovisual de los pueblos originarios.

Últimas

Tecnología
Oligopolio tecnológico Un fallo de Microsoft provoca una caída internacional de servicios de transportes, bancos y emergencias
Una interrupción del servicio vinculada a la firma de ciberseguridad Crowdstrike y Windows ha paralizado la actividad de decenas de miles de empresas públicas y privadas poniendo de relieve la dependencia del oligopolio tecnológico.
Unión Europea
Unión Europea Von der Leyen es reelegida como presidenta de la Comisión Europea gracias a un acuerdo con Los Verdes
La presidenta de la Comisión Europea es reelegida con 401 votos a favor. Su discurso incluye nuevas medidas de securitización de las fronteras, entre otras la multiplicación por tres del polémico Frontex.
Migración
Migraciones Burocracia para los ‘refugiados de segunda’: siete jóvenes malienses ante el bloqueo del Estado al pedir asilo
Presos de la guerra, llegan a un nuevo territorio en búsqueda de mejores oportunidades, pero son presos de temporalidades y trámites burocráticos, mermando su estado anímico y dejándoles estancados en un limbo temporal que los anula como ciudadanos.
Sidecar
Sidecar El mismo filo de la navaja: Starmer contra la izquierda
Desde el principio de su liderazgo, Starmer y su equipo decidieron confundir el apoyo acrítico a Israel con una postura ecuánime contra el antisemitismo para poder utilizar esta confusión como un arma con la que matar a la izquierda.
Más noticias
Ocupación israelí
Derechos humanos Amnistía Internacional pide a Israel que ponga fin a la detención masiva y a la tortura de palestinos en Gaza
Un nuevo informe de esta organización de derechos humanos recoge testimonios de 27 exdetenidos entre ellos un niño de 14 años sobre torturas en los centros de detención israelíes.
Explotación laboral
Explotación laboral CC OO se persona contra Nacho Cano por dos posibles delitos contra los trabajadores
El sindicato ha confirmado este viernes que se personará como acusación contra el empresario Nacho Cano, investigado por traer a 17 bailarines mexicanos y mexicanas para trabajar en su espectáculo Malinche de manera irregular.
Opinión
Opinión Nacho Cano y la aplicación selectiva de la Ley de Extranjería
Las autoridades saben que más del 25% de las trabajadoras que atienden personas en situación de dependencia no tiene papeles, y no hay campañas de la policía o de la Inspección de Trabajo para encontrarlas.
Mugimendu Sozialista
Violencia policial La Ertzaintza desaloja el centro socialista Aresti de Bilbao
Decenas de jóvenes se manifestaron frente a los juzgados de la capital vizcaína para denunciar la actuación represiva del cuerpo policial
Madres protectoras
Madres protectoras Un niño y su madre llevan dos años criminalizados por un fallo que dicta su vuelta de Chile a España
Una madre chilena lleva dos años ocultándose con su hijo, a quien reclama el progenitor en España. El Comité de los Derechos del Niño de la ONU dio la razón a la madre sin que ninguna autoridad vele por el cumplimiento de este dictamen.

Recomendadas

Historia
Historia Chipre recuerda los 50 años de invasión turca
Se cumple medio siglo del ataque, seguido por la división y ocupación de la isla a manos del ejército turco. La izquierda chipriota critica el estancamiento de las negociaciones de paz y la falta de interés de Bruselas.
Infancia
Sira Rego “La palabra ‘mena’ deshumaniza al otro y nos negamos a deshumanizar a las infancias”
El Ministerio de Juventud e Infancia, creado en noviembre de 2023, tiene el reto de sacar adelante la propuesta para que se produzca la acogida de los 6.000 niños y niñas no acompañados que se encuentran en Canarias.
Mediterráneo
Fauna marina Compartir playa con tortugas marinas
En los últimos años se ha observado un aumento significativo de la anidación de la tortuga marina, y se espera que esta tendencia continúe en el futuro