Colonialismo
Germán Labrador: “Galiza, como espazo cultural, foi obxecto de colonización durante a época do franquismo”

O director de Actividades Públicas do Museo Reina Sofía considera que a descolonización dos museos é “unha obriga da época” e unha “tendencia imparable”.
Germán Labrador Méndez
Germán Labrador Méndez actual director de Actividades Públicas do Museo Reina Sofía | Foto: ogalego.gal (wikipedia)
14 jun 2023 06:00

Agochan moito máis que sinxelas coleccións do patrimonio material e inmaterial das sociedades. Non son só salvagardas de tradicións e costumismo, pois detrás de todo aquilo que exhiben nas súas salas atópase a construción dun relato concreto que, na gran maior parte dos casos, arroupa ás persoas vencedoras e omite –e polo tanto borra da historia– a todas aquelas que foron perseguidas e discriminadas. Tras a “cara B” dos museos revélanse as pantasmas coloniais que artellaron a historia que mellor conviña aos diferentes imperios, pero construída sobre os cimentos de violencias estruturais, tales como o racismo ou o machismo. E a comunidade galega non é allea a esta realidade.

O pasado mes de maio, o catedrático do Departamento de Español e Portugués da Universidade de Princeton en excedencia e actual director de Actividades Públicas do Museo Reina Sofía, Germán Labrador, visitou Pontevedra no marco da conferencia Galicia e as pantasmas coloniais. Unha conversa pendente sobre museos, memoria e democracia, organizada pola Deputación de Pontevedra. Para Labrador, a descolonización dos museos constitúe na actualidade “unha tendencia imparable” e “unha obriga da época” tras séculos dando as costas aos que foron considerados uns ninguéns na historia. Afirma que de non ser levado a cabo o proceso democrático de reparación da memoria dentro das propias institucións museísticas, serán as propias sociedades as que o acaben impoñendo.

O legado colonial continúa presente na gran maioría das institucións museísticas, por que na actualidade segue constituíndo a gran cuestión pendente?
Entran en xogo varias cuestións. Atopamos que os museos son espazos de relatos da Modernidade e que eses mesmos relatos nacionais ocultaron os seus intereses e a súa “cara B”, é dicir, todo aquilo que nos cuestionaba, ameazaba e, especialmente, todo aquilo que se relacionaba con violencias estruturais que estaban detrás deses proxectos; violencias que se refiren a todo o avance do capitalismo dende a súa fundación á configuración dunha sociedade baseada no que Aníbal Quijano definiu como colonialidade do poder e do sistema mundo, é dicir, o artellamento de grandes zonas de fluxo de extracción e de configuración de mundos a partir dese mesmo xesto de borrado e centralización. E esta é unha dinámica global, unha dinámica que afecta á Modernidade, na cal o propio dispositivo museo está situado no centro e é, por dicilo dalgunha maneira, un escaparate da mesma, constituíndo á súa vez un lugar onde esa forza do relato toma forma, amósase e serve para educar e nomear o mundo.

A colonialidade do poder é unha dinámica global, na cal o propio dispositivo museo está situado no centro; é un escaparate da mesma

Comenta que o museo é un dispositivo que se atopa no centro desas dinámicas, pode concretar o papel que xogan á hora de sostelas?
O museo é unha das tecnoloxías culturais centrais desta mesma Modernidade e, polo tanto, a colonialidade do poder está no seu mesmo corazón e con isto mesmo é co que teñen que ver eses borrados e esas violencias que non soamente son territoriais, senón que tamén son patriarcais, de clase e, sobre todo, raciais; teñen que ver con modos de entender o mundo e de organizalo. Aquí é importante sinalar que non é o mesmo como se constrúen os museos no interior dos grandes imperios dos séculos XIX e XX, como pode ser o do imperio inglés, americano ou alemán, a como se constrúen en lugares que, sendo centrais na primeira configuración da Modernidade nos séculos XV, XVI e XVII, como é o caso do Imperio Español, chegado o século XIX atópanse nunha zona ata certo punto periférica, de maneira que a configuración destes museos nestas tradicións atrasadas ou desprazadas é distinta. A configuración nestes casos é distinta máis aínda se temos en conta o proceso de constitución dun relato cultural, un relato nacional ou comunitario, e que as institucións museográficas en territorios como Galiza, que teñen aínda unha dobre relación de desprazamento respecto desa Modernidade, son á vez centros e periferias da mesma, polo tanto, a propia dinámica de configuración deses espazos e de borrados e inclusións que conteñen é diferente. Á hora de pensar a descolonización aquí, hai que facelo dende esa mesma particularidade.

As violencias que agochan os museos non soamente son territoriais, senón que tamén son patriarcais, de clase e, sobre todo, raciais
De que maneira se contribuíu dende Galiza a esa construción do relato cultural estatal, tendo en conta esas particularidades que menciona?
En Galiza hai unha tiple determinación. Por unha banda, Galiza como espazo cultural no século XVI ou XVII, cando está construíndo unha ponte atlántica co universo americano, digamos funcional ás universidades do Imperio Hispánico e, nese senso, forma parte desa colonialidade, ao igual que o pode facer Sevilla, por exemplo. Posteriormente, no século XIX o que determina a relación cultural con América ten que ver máis co fenómeno da migración, coas complexas redes de migración que van dende o traballo máis proletarizado das emigrantes ata o capital de ida e volta do universo indiano. E, por último, no século XX hai unha terceira determinación central que é que Galiza, como espazo cultural, foi ao mesmo tempo obxecto de colonización durante a época do franquismo. O franquismo relaciónase culturalmente co espazo cultural galego, coas súas tradicións e os seus mundos en chave colonial, e o proceso de desenvolvemento, as marcas do desenvolvemento en Galiza, teñen unha dimensión colonial, tanto no aspecto da relación cos recursos, co medio ambiente, co territorio, coas comunidades e, obviamente, en como no imaxinario cultural se sostén ese proceso, como un elemento castelanizador, de exposición e tamén de orientalismo, camiñando cara a unha exotización do galego, de configuración dun mito cultural.
O franquismo relaciónase culturalmente co espazo cultural galego, coas súas tradicións eos seus mundos, en chave colonial
Logo é preciso un traballo de recuperación da memoria.
Si. Cando falamos de descolonización dos museos ou dos relatos, do que falamos fundamentalmente é de contextualizalos. Trátase de poñer no seu contexto histórico os mitos, os relatos e os diferentes dispositivos para ver o que hai e o que non hai. Descolonizarse significa traer de volta aquilo que falta en gran medida, incorporar a historia dos vencidos, a historia dos borrados, a historia daqueles corpos e vidas que non teñen teoría e historia. Trátase de ver que é o que ese relato fundador borra, de onde está a súa forza, que é o que necesitou transformar para poder existir.
Descolonizar significa traer de volta aquilo que falta en gran medida, incorporar ahistoria dos vencidos, a historia dos borrados, a historia daqueles corpos e vidas que nonteñen teoría e historia
Podería poñer algún exemplo concreto da construción do relato interesado a nivel nacional?
Si, poño un exemplo moi concreto. A partir de 1892 multiplícase o culto a Cristóbal Colón no contexto español, pero tamén no contexto galego, igual que poucos anos antes, tamén acontencía con respecto á figura de Méndez Núñez, que fora configurada como un novo heroe do Atlántico. Cristóbal Colón, a partir do cuarto centenario do suposto descubrimento de América, foi promovido como un gran emblema cultural da hispanidade, que servía tamén para negociar a relación entre o vello Imperio Hispánico, as novas repúblicas latinoamericanas e a emerxente potencia estadounidense. A partir do ano 1898, cando o dominio xeopolítico español das últimas colonias do ultramar desaparece, con todo, os fluxos de intercambio comercial e de intercambio humano, a migración, multiplícanse e ao mesmo tempo multiplícase a memoria imperial. Canto menos imperio queda, máis memoria imperial se produce. E ese revival nostálxico da memoria imperial nunha época, en teoría postimperial, é moi significativo e alude, en contrapunto, a toda a circulación, moitas veces invisible, das centenas e centos de miles de persoas, ás viaxes da inmigración transatlántica. Deste xeito, un mito imperial está a facer un certo contrapunto cunha realidade socioeconómica.
Instituciones culturales
Instituciones culturales Descolonizar el museo: el arte de devolver lo robado
La iniciativa para que los museos españoles revisen su relación con el colonialismo pasado y presente no prospera, pese a los movimientos ciudadanos que así lo exigen desde fuera de sus salas.

Á hora de levar a cabo o proceso de descolonización, que medidas cómpre adoptar? Están aplicándose nalgunha institución?
Si, eu creo que esta é unha tendencia imparable, froito de varias determinacións, por unha banda, da necesidade de democratizar as institucións culturais, cuxa función xa non é máis soster o discurso dunhas elites, senón de incorporar a unha cidadanía na súa configuración. E esta necesidade de democratizar os relatos, facelos plurais, facelos inclusivos, radicalízase nun presente marcado pola multiculturalidade e a globalización. As sociedades occidentais son cada vez máis complexas en termos de multiculturalidade e iso obríganos a revisar os discursos de exclusión e os discursos de monoidentidade, que son os que configuraron en gran medida os relatos nacionais, sobre todo os relatos nacionais hexemónicos. Nese sentido, a pregunta sobre as múltiples pertenzas, os tránsitos, as meztizaxes, a subalternidade… é unha obriga na nosa época e ningunha institución vai poder estar á marxe da mesma. Dunha forma ou doutra, se as institucións non afrontan este traballo pendente, un traballo que en moitos casos xa está en marcha, será a cidadanía a que o realice e acabe impoñéndo. Esta realidade é semellante á que vimos nos últimos anos noutros contextos cunha urxencia máis forte. Os relatos unilaterais que borran ao outro da historia son inaceptables e o que estamos a ver é o legado de todos os herdeiros desa zona de sombra, de todos os herdeiros deses borrados, que reclaman hoxe o seu lugar na historia e o seu lugar nos espazos. É o signo da época. En moitas ocasións a sociedade asocia os museos a espazos estáticos, algo que vén mudando nos últimos tempos. Porén, nalgunhas cidades semella que aínda custa que a poboación se achegue a estas institucións.

Estamos a democratizar as institucións culturais, cuxa función xa non é máis soster o discurso dunhas elites, senón de incorporar á cidadanía na súa configuración
Cales son as claves para reverter esta situación?
Por unha banda, existe esa vella noción do museo como espazo pechado, complexo, dirixido a uns poucos, pero eu creo que xa non é a dominante. Hai moitísimos tipos de museos, de moitos signos, e o museo foi un lugar de experimentación cultural nos últimos anos dun xeito moi notable. Os museos, hoxe en día, poñen moita enerxía e coidado en construír relacións de participación, de inclusión, de experimentación cos seus públicos. Nese senso, eu considero que un museo ten que resultar significativo para a comunidade. Un museo ten que ser relevante para os seus veciños, ten que ser capaz de apelar a historias que nos atravesen. E tamén ten que ser un espazo de crítica e de experimentación, un lugar onde nos descoloquemos un pouco e onde teñamos que abrirnos cara outras cousas, pero sobre todo a clave está en que o museo non é algo distinto á sociedade, é ao revés, é a sociedade a que ten que incorporarse ao museo e dende aí facer o seu e ser capaz de discutir sobre si mesma no interior dese espazo.

 


Informar de un error
Es necesario tener cuenta y acceder a ella para poder hacer envíos. Regístrate. Entra na túa conta.

Relacionadas

Instituciones culturales
Descolonizar el museo Colombia pide a España que devuelva el Tesoro de los Quimbayas
El Ministerio de Cultura de Colombia solicita formalmente el retorno de la colección Quimbaya que se encuentra en el Museo de América en Madrid.
Laboral
Laboral El Reina Sofía se queda por error sin servicio de Mediación Cultural tras el despido de 19 trabajadores
La empresa adjudicataria del servicio de Mediación Cultural en el museo Reina Sofía despedirá por un ERE a sus 19 empleados. El museo cometió un “error monumental” en la licitación, según el sindicato SUT, que aboca a ese despido colectivo.
Instituciones culturales
José Luis Pérez Pont “Mi destitución fue una acción política, no entienden que pueda haber profesionales independientes”
El gestor cultural José Luis Pérez Pont fue cesado en sus cargos de director gerente del Consorci de Museus de la Comunitat Valenciana y director artístico del Centre del Carme Cultura Contemporània de València en cuanto Vox llegó a Cultura.
Especulación inmobiliaria
Especulación inmobiliaria El PSOE retira la Ley del Suelo ante la oposición de sus socios y del PP
La falta de acuerdo con el PP y el voto contrario de Sumar, Podemos, Junts y ERC lleva al gobierno a retirar una reforma que facilita los pelotazos urbanísticos, según las críticas de sus aliados parlamentarios.
Contigo empezó todo
El Salto libros El Salto lanza su propia línea editorial con un libro sobre la otra historia de España
El Salto Libros se estrena con el volumen ‘Contigo empezó todo’, del periodista Eduardo Pérez, otra visión de la historia de España a través de 30 episodios olvidados. Suscríbete y te lo enviamos gratis.
Derecho a la vivienda
Derecho a la vivienda Instituciones, fondos buitre e inmobiliarias se dan cita en Madrid en plena crisis de vivienda
Decenas de organizaciones sociales suman sus fuerzas contra la feria inmobiliaria SIMA, un evento que reúne desde el martes a fondos de inversión e instituciones públicas para promocionar el uso de la vivienda como activo financiero.
Palestina
El 28 de mayo España, Irlanda y Noruega anuncian el reconocimiento oficial de Palestina como Estado
El 28 de mayo, Palestina será oficialmente un Estado para España, Noruega e Irlanda. Los tres países han anunciado esa fecha como la del reconocimiento oficial de Palestina como Estado.

Últimas

Genocidio
Genocidio Israel llama a consultas a sus embajadores en España y en los países que reconocerán el Estado palestino
El primer ministro noruego, Jonas Gahr Støre, ha justificado su decisión declarando que “no puede haber paz en Oriente Medio sin que Israel y Palestina tengan su propio Estado, es la única solución real al conflicto”.
Análisis
Análisis Ventajas e inconvenientes de coger la motosierra
Hagamos un ejercicio de imaginación y cojamos esa motosierra y veamos lo que pasa con la economía.
Derecho a la vivienda
Derecho a la vivienda Una demanda colectiva contra CaixaBank intenta anular 16 cláusulas abusivas en contratos de alquiler
El Sindicat de Llogaters lleva a la justicia a esta entidad financiera, a la que acusa de abusos sistemáticos en pisos de protección oficial levantados con subvenciones públicas por la Obra Social de la Caixa.
Recortes
Educación Huelga educativa contra los recortes, el distrito único y el retroceso del valenciano
La Plataforma en defensa de la enseñanza pública, que agrupa a los principales sindicatos de docentes y tejido educativo, desarrolla hoy la primera huelga de la era PP-Vox.
Fake news
Investigación Así se financia la desinformación en Murcia: ‘OkDiario’ y ‘EsDiario’, los favoritos de López Miras
El Gobierno murciano ha repartido más de 240.000 euros a medios de desinformación en los dos últimos años. De ellos, Eduardo Inda se ha embolsado casi la mitad y EsDiario 54.355 euros.
Más noticias
Cine
Obituario Roger Corman, rey de la serie B, administrador de la cultura ‘freak’ (y sus sesgos)
El autor de ‘El péndulo de la muerte’ dirigió un buen número de películas reivindicables y produjo algunas joyas peculiares dentro de sus pequeños imperios del cine ‘low cost’.
Laboral
Laboral El Consejo de Ministros aprueba la prevalencia de los convenios colectivos autonómicos y provinciales
La medida entrará en vigor el miércoles 22 de mayo cuando el BOE publique el decreto. La prioridad no será de facto: los provinciales solo tendrán prioridad si tienen un convenio autonómico superior o un acuerdo interprofesional previo.
Salud
PRECARIEDAD ALIMENTARIA El Gobierno Vasco adjudica medio millón a una empresa sancionada por servir alimentos en mal estado
La empresa sevillana Plataforma Fermar acumula cinco multas por ofrecer comida en mal estado en residencias para mayores y en centros para menores de edad en Madrid, ha recibido tres millones del Gobierno Vasco para las cárceles.
Industria
Transición ecosocial El sindicato ELA se prepara para demandar a la multinacional Stellantis por el cierre de la fábrica Mecaner
Considera que Stellantis ha podido vulnerar derechos básicos como la tutela judicial efectiva y la libertad sindical al empujar a los trabajadores a elegir una indemnización que triplica el mínimo y que implica renunciar a una demanda colectiva.

Recomendadas

Cine
Cine y vivienda ¿Dónde están los desahucios en las películas españolas?
Con excepciones señaladas como ‘En los márgenes’ o ‘Antidisturbios’, el conflicto de la vivienda sigue ausente de las ficciones que aspiran a retratar nuestro presente.
Genocidio
Genocidio Karim Khan: el tipo duro que ha puesto contra las cuerdas a Netanyahu y de los nervios a Biden
La decisión de la Fiscalía del Tribunal Penal Internacional de solicitar órdenes de detención contra los jerarcas israelíes responsables de la masacre de Gaza genera división entre los países europeos e indigna al gobierno de Estados Unidos.
Biodiversidad
Biodiversidad Natura 2000: una red de protección medioambiental amenazada por la agricultura
La pieza central de las políticas de protección medioambiental ha sido incapaz de frenar el avance de la agricultura intensiva en zonas sensibles. Visitamos tres ecosistemas protegidos en España, Portugal y Alemania para comprobar su impacto
Alemania
Extrema derecha “Es imposible confiar en el Estado alemán y su policía en la lucha contra los neonazis”
En Alemania, el movimiento antifascista se enfrenta a una oleada de represión, mientras que las elecciones de septiembre auguran la victoria del partido de extremaderecha Alternativa para Alemania en diferentes estados.