Opinión
Lobo Antunes ou a anáfora infinda

O pasamento de António Lobo Antunes en Lisboa, a cidade amada, deixou os seus lectores por uns intres en suspenso, sen abeiro. Tiña 83 anos e unha obra novelística que supera a trintena de títulos, ademais dos libros de crónicas e dos artigos. A obra permanece. E, con todo, sentimos a perda dun amigo estraño a quen quereriamos agradecer o galano dunha escrita que nos acompañou durante décadas. Unha escrita tan singular, ousada, crítica e envolvente que fixo del un dos grandes escritores europeos da segunda metade do século XX. Desde Memória de Elefante (1979) ata O Tamanho Do Mundo (2022), a súa derradeira novela, o autor portugués nunca cedeu na súa arela de máximos literarios.

No seu conxunto, a obra de Lobo Antunes conforma texto senlleiro, polifónico e fragmentado: «loucuras estruturadas», dicía el. Descompón a estrutura clásica da novela e reorganízaa dun xeito radicalmente persoal. Fixo da anáfora o eixo da súa escrita: os recordos regresan e as frases volven con lixeiras variacións, coma se a memoria insistise nas mesmas cernas da experiencia. A voz lúcida, crítica e, asemade, desolada dos seus primeiros libros medra e multiplícase até se converter en murmurios, rumores, ecos dos mortos; voces indistintas que se esvaen e volven nun ritornello incesante que vai da guerra colonial ao trauma, do fascismo salazarista aos anos inmediatos ao 25 de Abril, do íntimo ao colectivo, da infancia á morte. Ese procedemento, quizais desconcertante nunha primeira lectura, remata por crear un ritmo case musical no que a repetición e a variación funcionan como principios organizadores do relato. Nese senso, a súa obra dialoga coas grandes tradicións da novela europea do século XX. É a doado advertir a pegada de William Faulkner na multiplicación de perspectivas e na descomposición do tempo narrativo, ou a de Louis-Ferdinand Céline na cadencia oral e crebada da súa prosa. Mais Lobo Antunes nunca foi epígono de ninguén: a súa escrita, fondamente ligada á historia portuguesa recente, configurou un universo literario pleno e propio.

Poucos narradores afondaron na fraxilidade humana, na soidade ou na senectude coa compaixón e a beleza propias da escrita de Lobo Antunes, que deixa o lector conmovido en novelas coma Sóbolos rios que vão(2010). Nela, o feble fío da memoria do ancián protagonista, que xace nun hospital de Lisboa, adquire total preponderancia. O ir e vir dos médicos, os soros, a dor física, esvaécense, mentres emerxen con forza obsesiva e anafórica as lembranzas, a patria da infancia: o doente deixa de ser o señor Antunes para volver ser Antoninho, e a aldea, a casa familiar, o nacemento do Mondego, os pais, os avós, a vexetación, os animais ou o tío suicida reaparecen coma presenzas vivas que acompañan o ancián nos derradeiros días da súa vida.

Por outra banda, poucos autores souberon contar de maneira tan subxectiva e, ao tempo, tan veraz a guerra colonial de Angola. El, coma tantos mozos portugueses, viviuna directamente durante os anos en que estivo destinado como médico de campaña en distintas gornicións do leste de Angola. E soubo narrala cunha intensidade extraordinaria, elevando a experiencia persoal e transformándoa en materia literaria e colectiva. A presenza da guerra de Angola e da política colonial salazarista atravesa boa parte da súa obra, mais o conflito ocupa un lugar nuclear en dúas dúas novelas: Os Cus de Judas (1979) e O Esplendor de Portugal (1997). En tempos tan ferozmente belicosos coma os presentes, faise urxente a lectura de Os Cus de Judas, porque non só nos sitúa ante o primitivismo cruel da guerra, senón tamén perante a absoluta soidade que, coma unha pátina persistente, se adhire aos superviventes para non os abandonar xamais.

Na realidade, é a Portugal, o seu país, a quen Lobo Antunes abre en canal. Achégase a el cunha claridade dolorosa e coa sensibilidade exquisita dos amantes, empregando non un escalpelo senón unha lingua aveludada e rítmica coa que extrae a complexidade e a inocencia dos seres humanos que o habitan, que é tanto como dicir, de todos nós.