Galego
O galego que falamos

A nosa lingua perde palabras, sons... e falantes. Nun contexto de españolización acelerada, o galego ten no portugués un salvavidas, unha bóia de vida, para frear a súa deturpación.

pexego
As formas tradicionais 'pêssego' ou 'pexego' quedaron en desuso coa “imposición” e aceptación da norma de 'melocotón'. O Salto Galiza

Fernando foi ao mercado e pediu coxa de polo, pero o mozo que o atendeu respondeu estrañado: “O que?”. Algo parecido lle aconteceu a Laura cando dixo no ximnasio que lle doía o xeonllo. O que teñen en común todas estas historias non é a súa relación con partes do corpo, senón a evidencia dunha realidade: o galego perde o seu léxico e a súa gramática con cada xeración que pasa.

A ESPAÑOLIZACIÓN DA LINGUA

‟Non hai ningún ámbito do idioma que escape a esa mudanza: no léxico, na morfoloxía, na fonética, na sintaxe... E vai sempre no sentido da converxencia co castelán, porque é a lingua coa que convive, e calquera lingua minorizada que conviva coa oficial do Estado vai ter ese proceso de converxencia”, explica Eduardo Maragoto, filólogo e presidente da Associação Galega da Lingua (AGAL). “A maioría das veces as persoas non son conscientes desa mudanza, desa converxencia co castelán. E agora, coas novas comunicacións, acelérase ese proceso”.

Goretti Sanmartín é doutora en filoloxía galego-portuguesa e membro correspondente da Real Academia Galega (RAG). Engade que o maior perigo é a perda gramatical: “Se non sei que ‘abuelo’ é avó, podo aprendelo e incluír esa nova palabra no meu vocabulario, pero se non sei utilizar a gramática e non teño referentes que ma ensinen, isto é moito máis complicado. O mesmo pasa coa fonética”.

queremos galego mani
"Paremos o extermínio da nossa língua" Zelia García

O galego perde falantes e está pouco presente nos novos medios de comunicación e internet. Os datos do Instituto Galego de Estatística (IGE) son esclarecedores: un de cada catro rapaces saben falar pouco ou nada galego. A escaseza de canles en internet e a perda de programas como Xabarín Club acentúan a perda do interese pola lingua. Ana Moreiras é profesora de tecnoloxía nun instituto de Boiro. “A rapazada non usa galego en instagram, en Tik-Tok... e dalgunha maneira asocian que iso é o normal”.

“Unha lingua para se manter viva precisa ser imprescindíbel para comunicarse con alguén, e esa imprescindibilidade o galego perdeuna. Non é preciso coñecer a palabra esquecer, todo o mundo vai entender olvidar”

“O galego parte dunha gran semellanza morfolóxica ou na sintaxe co castelán, entón hai moitas palabras ou expresións que teñen pouca seguranza para se manter no galego”, explica Maragoto. “Unha lingua para se manter viva precisa ser imprescindíbel para comunicarse con alguén, e esa imprescindibilidade o galego perdeuna. Non é preciso coñecer a palabra ‘esquecer’, todo o mundo vai entender ‘olvidar’. Se esas palabras se perden do uso popular, non se van poder recuperar despois. A palabra ‘acordar’ era emblemática galega, pero unha vez que se deixou de usar tamén caeu o seu uso formal e literario, e xa é difícil de entender por parte dos galegos”.

Segundo Sanmartín, “para unha lingua que está en contacto con outra coa que entra en conflito, é necesario blindarse e conseguir recuperar a súa parte máis tradicional e autóctona. Recuperar esa fonética, esa sintaxe. Se non, hai un proceso de imbrigación que pode dar lugar tamén á substitución lingüística”.

A SEGURANZA LINGÜÍSTICA

Unha das chaves para tentar frear o proceso histórico de substitución lingüística reside na falta dun modelo estable do galego que dea seguranza ás falantes. “É evidente que necesitamos ter modelos claros, e que a xente poida recollelos. Un referente para a xente nova foi o Xabarín Club”, explica Sanmartín. “A rapazada era moi consciente da lingua que escoitaba e acababa reproducíndoa, por iso son importantes os referentes”, engade. “Á xente o que non lle gusta é que os demais lles estean corrixindo, porque crea inseguridade. Conforme vas tendo máis inseguridades pois ao final acabas dicindo, ‘pois non falo esta lingua’. Pasa o mesmo que cando fas unha oposición, se sabes que o estás facendo ben, gozas, mais se sempre tes que estar preguntándote se o estás facendo ben ou non, xera o efecto contrario”.

Galego
A lingua das crianzas (I): Paus nas rodas ao galego na infancia

Nos últimos anos, Feijóo, Pocoyó e os seus amigos aceleraron o proceso histórico de substitución lingüística do galego a prol do castelán. A política lingüística da Xunta e a súa inacción ante a imposición estrutural do castelán favorece unha desgaleguización que comeza coa vulneración dos dereitos lingüísticos dos nenos e nenas galegas.

Maragoto tamén apunta que esa inseguranza é unha das causas que contribúen a que as persoas opten por non falar galego. “Unha soa crianza falando castelán nun grupo de cinco, xa é quen de modificar o uso lingüístico dos cinco, e ao revés non. Inflúen moitas outras cousas: a idade, o carisma... pero a [falta de modelo] inflúe, moito. En castelán non podes dicir ‘me caí al chan’, en cambio é moi habitual dicir en galego ‘caín ao suelo’. As crianzas notan iso, e sinten certa inseguranza. En castelán e portugués non, aí sempre está segura do que din nin lle van discutir nada”.

“Unha soa crianza falando castelán nun grupo de cinco, xa é quen de modificar o uso lingüístico dos cinco, e ao revés non. Inflúen moitas outras cousas: a idade, o carisma... pero a [falta de modelo] inflúe, moito”

“É importante sentir que aquí hai un modelo lingüístico que representa unha cosmovisión”, di Sanmartín. “Isto inflúe nas nosas maneiras de ser, de identidade, de como respondemos preguntas, de como contestamos, como actuamos, e iso acaba creando orgullo e dignidade, e tamén recoñecemento de que esta é unha lingua propia, diferente, e de que ao final non é un castrapo. E aí eu creo que si que fomos avanzando algo, pero non todo o que debería, de que moita xente falando un galego estupendo descúlpase: ‘Non, non. Desculpa que eu non falo ben, quen fala ben é fulanito ou menganito’”.

Para conseguir esa sensación de pertenza e de estabilidade da lingua é fundamental o papel das administracións. “É importante que as administracións públicas, o ensino ou os medios de comunicación transmitan unha boa calidade lingüística, xa que afianza moito a seguranza”, engade Goretti Sanmartín, que considera que nese sentido sería importante poder consumir medios e contidos portugueses: “Sería un elemento fundamental para garantir que houbese moitísima máis calidade lingüística e seguranza. Sen esa calidade eu creo que o galego non se salvaría. Sempre se di que quen salvou o galego foron as persoas que o falaron, desde o punto de vista tradicional: labregas, labregos, mariñeiros... Pero o idioma tamén se mantivo, sen ningunha dúbida, grazas a escritoras e xente que o recuperou para a escrita, como lingua de cultura, que tivese moitos rexistros , non só o popular”.

Queremos Galego manifestacion
Movilización de Queremos Galego en Compostela en el Día de las Letras Galegas de 2018. Galiza Contrainfo

Sanmartín tamén sinala certa folclorización da lingua desde as administracións galegas: “Hai unha política lingüística que o que non quere é a continuidade do galego, ou que consinte un uso do español folclórico, ou castelán agalegado, que ten determinadas expresións, pero que non quere o uso normal do galego en todos os contextos”.

Maragoto sinala certa responsabilidade da normativa ortográfica actual nesa falta de modelo, porque “non ten capacidade para manter un modelo de corrección diferente do castelán, non é capaz de dar ao galego unha marxe de seguranza. Por exemplo, na sintaxe nótase moito esa mudanza. Unha vez que a ortografía corta o contacto coa lusofonía e impide a comunicación entre galegos e galegos portugueses é case imposible manter certas estruturas, como o infinitivo flexionado”, asegura.

“O feito de que a normativa oficial considere que o galego é unha lingua independente do que nós consideramos variantes da mesma lingua, é un paso máis nese sentido”, engade Maragoto. “Hai certas diferencias en relación co mundo lusófono e semellanzas co castelán que fican estabilizadas na normativa, por esa decisión política. Por exemplo, Galiza-Galicia. No galego escrito había un uso de ambos, e a forma que se escolle para o uso é a castelá. Nese sentido, [a norma] funciona como estabilizador e afirmador da castelanización”.

portugues galego

O ACHEGAMENTO AO PORTUGUÉS, UN MODELO A SEGUIR?

No que as expertas parecen están dacordo, desde a administración até as filólogas, é que unha das solucións pasa polo achegamento ao portugués, do que o galego e a Galiza se foi alonxando nas últimas décadas.

“É fundamental que poidamos ler en portugués, por exemplo. Todo o mellor do galego tradicional está no portugués”, afirma Goretti Sanmartín. “Este achegamento reforza e blinda o galego, facendo que sexa máis auténtico. Recupera o noso galego tradicional”. E no mesmo sentido lembra que “ler a nosa literatura ou escoitar ás persoas maiores é determinante para a recuperación da lingua”.

A AGAL, entidade que preside Maragoto, vén reivindicando unha convivencia normativa para o galego na que convivan a norma oficial actual coa norma galego-portuguesa ou “internacional”. “Algúns filólogos que se opoñen ao reintegracionismo, din que non é necesario o portugués como modelo, mais despois teñen moitos erros derivados do descoñecemento do portugués, como malos usos do infinitivo flexionado, do imperfecto do subxuntivo... Son estruturas moi emblemáticas do galego pero que deixaron de ter uso popular frecuente; a renuncia ao modelo portugués provoca a imposibilización de recuperar esas estruturas”.

Un exemplo é o caso do infinitivo flexionado, para o que axudaría eliminar as actuais “fronteiras” ortográficas: “Non basta con estudar unha estrutura gramátical para activala, é preciso ouvila con frecuencia e en varios contextos, porque xa non temos suficiente input como para activala. O máis eficaz é relacionarse coas variantes da lingua portuguesa e diluir o máximo posíbel as fronteiras ortográficas”.

Maragoto insiste ademais na importancia do reitegracionismo para construír ese marco de seguranza que manteña unha certa calidade, algo que xa demostrou o movemento reintegracionista de base: “Só hai que comparar os textos reintegracionistas hoxe en día na Galiza cos producidos no resto do mundo que escreve galego, e comparar esas estruturas: ao longo de 40 anos, o contacto co portugúes xa mantivo o galego que esas persoas usan en certos marxes de seguranza e barreiras con respecto ao castelán. Non é porque o estudasen, ninguén estudou galego reintegrado. É só polo contacto, ademais da vontade individual. Pero é un exemplo do que podería acontecer se esa decisión —asumir o reintegracionismo— se tomase a un nível moito máis amplo”.

O achegamento á lusofonía é un camiño xa comezado e asumido por todas as partes, mesmo pola Xunta, coa aprobación da Lei Paz-Andrade en 2014. O Secretario Xeral de Política Lingüística, Valentín García, explicaba na semana das Letras que a dobre normativa reivindicada polo movemento reintegracionista era unha das “vías a explorar” para achegarse á lusofonía, ao tempo que recoñecía que é unha opción “posible”, como acontece coa lingua norueguesa.

O PODER DOS IDIOMAS

Unha das chaves ante a realidade da perda de calidade do galego vén dado pola convivencia entre linguas. “As linguas teñen o seu poder, que se mide co dominio internacional que teñen. Por exemplo, o portugués ten moito poder, pero nada que ver co castelán, e este é incomparábel co poder do inglés”, explica Maragoto.

Sobre isto Andrés Rico, estadounidense de pais salvadoreños que reside en San Francisco, ve como a cultura e a lingua latinas, se ven asoballadas polo inglés, neste caso a lingua de poder. “Por moitos anos ás inmigrantes presionóuselles para que asimilaran a cultura anglosaxoa. Moitas persoas no camiño perderon así os seus costumes, o seu idioma e a súa identidade para perseguir o concepto de ‘soño americano’” engade Rico. “E así, dáse o fenómeno de que moitas persoas, por sufriren discriminación ou por medo a sufrila, comezan a negar, esconder e esquecer a súa cultura e o seu idioma”.

“A lingua é o medio de comunicación pero tamén é unha cosmovisión, un xeito de relacionarnos co noso entorno e co universo. Por iso hai que cambiar ese modelo utilitarista e ser capaces de ver as linguas de outra maneira”

Xunto este poder emerxe o utilitarismo das linguas, que fai que a xente queira falar e aprender aquelas que parece que teñen ‘máis futuro’. Maragoto di que esquecer esta realidade sería ser “moi inxenuos, ou utópicos. Isto ten moitísima importancia. Por exemplo: cando alguén di ‘eu falo galego porque é a miña lingua, non porque sexa útil’. Iso non é verdade, as persoas non usamos as linguas se non son útiles. Cando estudas unha lingua tes en conta a súa utilidade, e co inglés podes ler cincuenta mil traballos e visitar moitas partes do mundo”.

Maragoto pon o exemplo doutras linguas, coma o noruegués ou o holandés: “Son linguas de estados que a pesar de selo, teñen dificultades de sobrevivir fronte o inglés. Os estados son unha maquinaria impresionante para preservar unha lingua, pero cando a pesar diso, sinten a presión abafante do inglés... Imaxínate”.

“É un utilitarismo perverso —engade Sanmartín— porque é máis ben un uso político e económico. Incluso parece que se dis non lle dediques tanto ao inglés e máis ao portugués ou ao galego parece que estás dicindo unha barbaridade. Despois, tamén está o problema de non ser conscientes de que cando desaparece unha lingua, desaparece tamén unha maneira de ver o mundo. Isto é un problema porque se perde a identidade e o coñecemento que van da man da lingua, sobre plantas, animais, formas de vida, de pensar... A lingua é o medio de comunicación pero tamén é unha cosmovisión, un xeito de relacionarnos co noso entorno e co universo. Por iso hai que cambiar ese modelo utilitarista e ser capaces de ver as linguas de outra maneira”.

Sobre o galego, Ana Moreiras remata dicindo que “se non se fai unha discriminación positiva, é moi difícil recuperalo. É inxusto dicir imos poñer as dúas cousas iguais e que crezan. Iso nunca vai medrar igual porque non son iguais”. Por iso hai que “intentar equilibralo e facelo cunha certa intención”.

Informar de un error
Es necesario tener cuenta y acceder a ella para poder hacer envíos. Regístrate. Entra na túa conta.

Relacionadas

Plurilingüismo
Lenguas de Extremadura Aníbal Martín: “Somos una comunidad autónoma que no se escucha”
Aníbal Martín, escritor, estudioso y divulgador de las diferentes modalidades lingüísticas extremeñas, analiza los procesos de minorización cultural en la región, sus hablas y su historia.
Plurilingüismo
Lenguas extremeñas Aprobado declarar al estremeñu como Bien de Interés Cultural, con el único voto en contra de Vox
La propuesta presentada por Unidas por Extremadura ha contado con el voto favorable de PP y PSOE, mientras que Vox ha vinculado el estremeñu a hablar “un mal castellano”, al “aislamiento” y a un “problema identitario”.
Baleares
Plurilingüismo Mallorquines y mallorquinas salen a la calle y gritan un rotundo “Sí a la llengua”
La Plaça Major de Palma se quedó pequeña para albergar a las miles de personas que acudieron al acto organizado por la OCB en defensa del catalán.
agremon2001
31/5/2020 14:49

Teño por min dende hai moito tempo que un tema clave é a produción de contidos en galego. De xeito individual e ecolectivo. De calidade e de futuro. Polos falantes actuais da nosa lingua. É o noso deber, a máis do noso futuro. Dende hai máis de dez anos, nos meus blogues, como ribadeando, procuro seguir esa liña. E, sen imposicións, pero sen pausa, tento que outras tamén a sigan.

0
0
Vigo
Sanidade Unha multitudinaria manifestación enche Vigo contra a privatización sanitaria orquestrada desde a Xunta
Ducias de miles de persoas e os partidos da oposición acoden ao chamado de SOS Sanidade Pública para reclamar “a reconstrución da área sanitaria de Vigo”, empobrecida pola privatización de servizos e os sobrecustos do Álvaro Cunqueiro.
Vigo
Política A exdirectora financeira de Povisa perfílase como a nova líder do PP de Vigo
Luisa Sánchez Méndez foi entre 1999 e 2023 alto cargo do Hospital Povisa desde onde Alfonso Rueda deulle o pulo á sanidade pública, dirixindo os Recursos Humanos da Consellería de Sanidade na área sanitaria de Pontevedra e O Salnés.
Medio ambiente
Minaría A Xunta xestiona a reactivación de 51 minas en Galiza coa licenza caducada
O goberno de Alfonso Rueda publicou medio centenar de concursos de dereitos mineiros con permisos caducados que abrirán as explotacións unha vez conclúa unha fase de análise e investigación do solo.
Rap
Poetas Puestos “Tanto los medios como la política quieren que seas un tonto feliz”
Charly Efe y Teko, acompañados de una banda, publican el disco ‘Tontos felices’ donde mezlcan su carrera en el rap con ritmos rock para crear lo que han bautizado como rap‘n’roll.
Ocupación israelí
Ocupación israelí Israel firma el acuerdo con Hamás, pero todavía tiene que votarlo el Gobierno
Los representantes israelíes en Doha validan el pacto para un cese temporal de las hostilidades y un intercambio de prisioneros. Este viernes se vota en el Gobierno israelí, donde dos partidos ultras se oponen.

Últimas

Groenlandia
Análisis Por qué Groenlandia es clave en la carrera por las materias primas
El anuncio de Trump parece salido de una precuela de la película 'Don’t Look Up', en la que los intereses geopolíticos y económicos no nos dejan ver el colapso inminente.
Historia
Descifrando a historia As cortes de Melide, así foi como o medo da nobreza galega tratou de frear novas revoltas como a Irmandiña
No ano 1520 en Castela, estala a Guerra das Comunidades. Esta revolta vai ter un carácter antiseñorial e tamén en contra o novo rei, Carlos I. En Galiza, tamén tivo o seu eco.
Gobierno de coalición
Gobierno de coalición El CIS vuelve a situar la vivienda como el principal problema de la población
Uno de cada dos votantes de las izquierdas sitúan la vivienda entre los tres grandes problemas que afronta el país. La encuesta del CIS muestra a los partidos de la izquierda en la misma situación de desinfle que el mes pasado.
Más noticias
Análisis
Análisis El PSOE intenta pescar en el río revuelto de la izquierda para acercarse al PP
Entre los votantes del PP sólo hay dos cosas que produzcan ilusión: el rechazo a Sánchez y su Gobierno e Isabel Díaz Ayuso. Feijóo, que no es una de ellas.
Galicia
Literatura Daniel Salgado reformula las claves de la poesía política en la contemporaneidad en 'Poemas realistas'
El discurso de este poemario convoca las dos ideas-fundamento que vertebran la poética de Salgado: la constatación de la ruina y la perseverancia en la posibilidad de un horizonte no clausurado.
Galicia
Galicia La exdirectora financiera del mayor hospital privado de Galicia se perfila como la nueva líder del PP de Vigo
Luisa Sánchez Méndez fue entre 1999 y 2023 alto cargo del Hospital Povisa desde donde Alfonso Rueda le dio el empujón a la sanidad pública, dirigiendo los Recursos Humanos de la Consellería de Sanidade en el área sanitaria de Pontevedra y O Salnés.

Recomendadas

Literatura
Letras Galegas Da Sección Feminina do franquismo ao Cancioneiro Popular Galego: o pobo é quen canta e baila
As cantareiras protagonizarán o Día das Letras Galegas de 2025. Beatriz Busto e Richi Casás fálannos delas, de Dorothé Schubarth, do Cancioneiro Popular Galego e da dificultade de acceder aos arquivos sonoros que conservan as súas voces.
Historia
Historia La segunda vida de Joaquín Maurín
Alberto Sabio reconstruye en “Excomunistas” la vida y el pensamiento del fundador del POUM: desde su politización en el republicanismo hasta su giro socialdemócrata y anticomunista durante la Guerra Fría.
Ocupación israelí
Expansionismo israelí El Golán sirio, radiografía de una joya natural diezmada por la ocupación israelí
Las actividades extractivistas del Estado israelí sobre los recursos hídricos o proyecto de parque eólico en las tierras colonizadas amenaza el sustento diario de las comunidades locales.
Represión
Represión Cómo descubrir a un infiltrado, el manual
Un grupo de afectadas por el espionaje policial publica un texto colectivo como herramienta y reflexión sobre este fenómeno.