Nacionalismo galego
Mercedes Docampo, a muller desterrada que axitou o feminismo no Partido Galeguista na Segunda República

No 90 aniversario da pronuncia dun dos discursos feministas de maior calado no seo do Partido Galeguista, recuperamos a memoria dunha muller que acabaría por inspirar a participación política de miles de mulleres en Galiza.
Mercedes Docampo Partido Galeguista 1
Mercedes Docampo xunto a unha imaxe de arquivo dunha das asembleas do Partido Galeguista | Cedida pola familia Peiró do Campo.
14 ene 2024 05:30

Sen contar coa súa figura, a súa historia do feminismo galego de preguerra quedaría incompleta. Mercedes do Campo de la Fuente foi a secretaria do inédito Grupo Feminino do Partido Galeguista de Ourense que se formou en 1933 converténdose nun referente para que outras mulleres galegas se sumaran na defensa da lingua e da cultura galega. Estamos ante unha muller, unha mestra, que tivo unha intensa proxección pública e unha participación salientable nos eventos e Asembleas do Partido Galeguista, onde chegou a pronunciar uns discursos intensos e de fondas convicións sobre o devir da terra que suscitaron emocionados aplausos e grandes aclamacións por parte do colectivo.

Seguindo os seus pasos e o seu exemplo camiñaba a súa irmá Rosa que participou así mesmo neste inédito agrupamento galeguista de mulleres ourensás para logo dar un paso valente emprendendo e dirixindo o Grupo Feminino das Mocidades Galeguistas de Ourense. É interesante destacar o propósito destas ourensás, e concretamente a de Mercedes, para congregarse e “loitar por Galiza”, mais esta ilusión non tivo o tempo suficiente para consolidar a presenza das mulleres no galeguismo pola brevidade de vida do grupo, tan só de tres anos, xa que, como é sabido, o alento opresor do réxime franquista prohibiu o Partido Galeguista e comezou a perseguir aos seus integrantes véndose tamén Mercedes sumida na represión.

Mercedes naceu o 7 de abril de 1906 en Ourense no seo dunha familia modesta. Era filla de Manuel do Campo López nacido en 1860 en Bergondo, Betanzos, e de Corona de la Fuente Iglesias, nacida en 1874 e natural de Pazos de Arenteiro no concello de O Carballiño. Manuel traballaba de pintor mentres que Corona atendía os labores do fogar. O matrimonio chegou a ter dezasete fillos dos cales sobreviviron oito que foron Antonio, Aser, Daniel, José (Pepe), Ángel, Mercedes, Fernando e Rosa. O matrimonio pasaría certas estreitezas para sacar adiante a todos os fillos xa que só contaba cos ingresos de Manuel, pois a Corona cumpríalle o tempo para dedicarse de pleno ás faenas domésticas e atender a crianza de todos os nenos.

A familia recibiu duros golpes de vida que minaron pouco a pouco a saúde de Corona pois en 1918 Antonio, o primoxénito, marchou para Cuba para non voltar, pero foi loable o labor de exaltación da cultura galega que alí levaría a cabo. Aser, o pequeno, o fillo inquedo, soñador moi vinculado a Basilio Álvarez, foi detido en 1920 debido á súa militancia agrarista e en 1923, de camiño a un mitin, faleceu dun ataque ao corazón. A máis disto, en 1937, Corona, que sentía un forte apego polas súas fillas, sufriría o indicible cando Mercedes se viu envolta no proceso da comisión depuradora que a sancionou co desterro ao pobo remoto de Manzaneda. Unha separación que ía ser vivida pola nai e pola filla con grande pesar.

Mercedes Docampo Partido Galeguista 3
Imaxes de Mercedes Docampo cedidas pola familia

Mercedes matriculouse en 1922 na Escola Normal de Ourense, tiña 16 anos. Compaxinaba os estudos na Normal coa súa colaboración na Escola Obreira da Inmaculada Concepción da capital ourensá que estaba dirixida por Blanca Calvo. Xa entón amosaba dotes de locuacidade de cara o público nos eventos organizados por esta institución. A Escola Obreira tivo unha influencia decisiva no carácter de Mercedes, pois transmitiulle uns valores que sempre perdurarían nela. Eses principios eran a relixión, a tradición, a axuda aos máis necesitados, a educación das mulleres, amor pola cultura e, incluso, a xerminación do sentimento pola cultura e tradicións galegas, dado que os actos organizados pola Escola Obreira se aderezaban de folclorismo. En 1926 rematou os estudos de maxisterio de xeito brillante cun total de vinte sobresaíntes e a concesión de matrícula de honra. O título foi expedido polo Ministerio de Instrución Pública e Belas Artes e asinado polo rei don Afonso XIII o 13 de xuño de 1927 no que figura a brillante cualificación de sobresaliente e Premio extraordinario.

Con vinte anos e o título de mestra comezou a exercer en 1927 no colexio Concepción Arenal da capital ourensá. Tivo a fortuna de ter de compañeiros a relevantes docentes vinculados co galeguismo dos que poder aprender, como o era Ángel Martínez Doval, que era o presidente da Irmandade Galeguista de Ourense e que en 1932 ocupou o cargo de vicepresidente do Partido Galeguista ourensán. Tamén Eleuterio González Salgado, militante do Partido Nacionalista Republicano, concelleiro e deputado provincial, un home de carácter fogoso e proverbial que nos mitins propagaba a defensa dunha Galiza libre e autónoma e afirmaba que a muller galega tiña unha grande influencia para o destino da “nova Galiza”.

Despois de traballar durante uns cinco anos no colexio Concepción Arenal, Mercedes solicitou en 1933 entrar nas listas de interina e déronlle a praza no colexio de Cerdeira en San Xoán do Río. Un ano máis tarde, o 16 de marzo de 1934, sería destinada á escola de Cusanca en O Irixo e en novembro desde mesmo ano déronlle traslado para escola de Soutopenedo, en San Cibrao.

Nestes anos cando comeza a súa implicación co galeguismo e será unha das primeiras fundadoras do Grupo Feminino do Partido Galeguista. Non cabe dúbida que na traxectoria galeguista de Mercedes tería moito que ver o exemplo dos seus irmáns maiores, Antonio e Aser, xa que ambos os dous xiraron a súa vida arredor do compromiso cultural e reivindicativo da terra e de Galiza. Xunto a este influxo habería que sumar aquel profesorado co que ela foi coincidindo como alumna e como compañeira xa que, como se dixo, eran militantes ou simpatizantes do Partido Galeguistas. E, como non, Otero Pedrayo e Vicente Risco, dous referentes intelectuais de toda Galiza, autores literarios fundadores do Grupo Nós e de recoñecido prestixio na Auriense da época e que Mercedes tivo ocasión de coñecer e escoitar.

Mercedes Docampo Partido Galeguista 2
Cedida pola familia.

Así pois Mercedes, xunto con medio centenar de mulleres, co apoio e os ánimos do partido galeguista local, constituíron no mes de setembro de 1933 o Grupo Feminino do Partido Galeguista de Ourense que comezou a celebrar as súas propias xuntas no local sito na rúa Luís Espada número 21 de Ourense. Mercedes foi a secretaria de agrupación pero, sen dúbida, foi a alma e motor do grupo xa que ela era a que puña a voz e o espírito das mulleres galeguistas. A agrupación comezou a ter soa na cidade, xa que realizaban actos sociais e participaban nos eventos festivos do 25 de xullo, día da Patria.

As representantes ourensás comezaron a asistir ás Asembleas do Partido e, por suposto, non podían faltar á III Asemblea, que se celebraba por primeira vez en Ourense. Foi, sen dúbida, unha xuntanza de grande concorrencia e chea de fraternidade. Nela, van hoxe xusto 90 anos, cando todo o auditorio saudou e encomiou a presenza do grupo de mulleres ourensás, Mercedes do Campo tomou a palabra e agradeceu en nome de todo o Grupo a exaltación que acababan de recibir. Improvisou un discurso no que dixo que as mulleres ourensás, non por partidismo, senón por galeguidade, debían sentirse co deber sagrado para Galiza. Nesta curta pero intensa e contundente intervención fixo unha apoloxía do galeguismo como un movemento redentor da Terra. Pronunciou con afouteza e afán proselitista un discurso para que as mulleres galegas fomentasen nos fillos e fillas a galeguidade e lograsen que se impregnasen do sentimento e inquedanza pola terra, pola Patria. Mercedes parecía entendelo como unha fazaña épica para lograr que Galiza chegase a ser dona do seu porvir e se rexese por si mesma. É a defensa dun nacionalismo galego, unha nación con atributos de nai, de muller. Galiza é a matria.

Mercedes acudiría á IV Asemblea celebrada en abril de 1935 e tomando a palabra salientou a necesidade de seguir propugnando a creación de grupos femininos en toda Galiza co fin de facer unha maior obra de patriotismo e “vencellar” as mulleres e os nenos ao movemento galeguista.

Mercedes demostrou o seu compromiso con Galiza. Alentou á formación do Grupo Feminino das Mocidades Galeguistas en Ourense do que a súa irmá, Rosa, sería unha das directivas. Ao analizar os discursos por ela pronunciados albíscase que a súa locuacidade foi evolucionando desde uns inicios máis ligados ao sentimento maternal cara outros de maior compromiso social e político non arredándose en solicitar o voto das mulleres cara a esquerda.

Lamentablemente, coa chegada da ditadura todo esmoreceu. O PG é disolvido e o Grupo Feminino, que levaba tres anos organizado tamén desaparece. O novo réxime non dá acougo e comeza a perseguir con saña os docentes. Mercedes estaba exercendo na escola de Soutopenedo en San Cibrao, un pobo de Ourense, e foi denunciada, acusada polo párroco de ser socialista e de apoiar á Fronte Popular. Despois dun proceso que durou varios anos, a Comisión Superior Ditaminadora do Ministerio de Educación Nacional sancionouna de emprego e soldo e ao desterro dentro da provincia por un ano, logo ampliado a dous. O castigo tamén incluíu a prohibición de solicitar cargos vacantes durante dous anos e a inhabilitación para o exercicio de cargos directivos e de confianza en institucións culturais e de ensinanza.

En xullo de 1940, solicitou á Superioridade a revisión do seu expediente de depuración pero como contestación tivo a ratificación e confirmación da sanción.

Este traslado obrigado foi incomprensible para a familia e moi doloroso para Mercedes, pois non consideraba ter cometido ningunha falta de conduta. Mais estaba claro que o seu antecedente de encabezar o Grupo Feminino do Partido Galeguista de Ourense feriu a susceptibilidade das autoridades. Para ela supuxo un duro golpe, pois viuse separada dos seus pais aos que estaba moi unida e que xa ían maiores. Houbo unha posibilidade para liberarse desta opresión cando o seu irmán Antonio lle enviou unha carta animándoa a marchar do país e irse a Cuba para dar clases no «plantel» do colexio Concepción Arenal do que era director, mais ela rexeitou a proposta e asumiu o destino que lle impuxeron.

Conta a familia que Mercedes chegou a Manzaneda, para a época un pobo de montaña e moi remoto da provincia, e alí viviu nunha pequena habitación. Sentiuse moi soa e só estableceu certa relación co mestre da escola de nenos. A escoliña consistía nun salón nunhas condicións moi deficientes e precarias situado por riba da corte do gando.

Malia todo, Mercedes entregouse de cheo ao seu traballo e co máximo empeño de que as nenas asistisen sempre a clases, xa que era consciente dos problemas do absentismo, polo que non tiña reparo en reprender aos pais cando non enviaban as fillas á escola. Mercedes aplicou a súa sabedoría para ensinar ás nenas do pobo para que puidesen defenderse na procura dun futuro máis próspero. Moitas mulleres que foron alumnas de Mercedes aínda a lembran e manifestan «grazas a ela puiden facer o que fixen e cheguei aquí», pois Mercedes sempre as animou a alcanzar as súas metas.

Relata a familia que Mercedes era unha muller tradicional, de ideas moi firmes e carácter reservado debido ao peso da opresión. Posuía unha ampla cultura e era ávida lectora e unha grande admiradora de Vicente Risco. Non casou e entregouse de pleno á docencia ata que se xubilou no ano 1965. Despois trasladouse a Vigo e viviu na casa da súa irmá Rosa e cos seus sobriños que a lembran con agarimo. Faleceu esta grande muller o 23 de maio de 1978, aos 72 anos. Os seus restos repousan en Tui.

Nota da autora de Mercedes e Rosa do Campo de la Fuente Mercedes e Rosa do Campo de la Fuente Mestras e comprometidas co galeguismo (Deputación de Ourense)
Con todo o meu agarimo e a miña máxima admiración e respecto por Mercedes do Campo. Grazas á familia Peiró do Campo pola súa axuda e xenerosidade.

 


Informar de un error
Es necesario tener cuenta y acceder a ella para poder hacer envíos. Regístrate. Entra na túa conta.

Relacionadas

Cine
VEINTE AÑOS DE PORNO FEMINISTA Erika Lust: “La pornografía es política”
Erika Lust es un referente del porno feminista y del porno ético, aunque ella hace algunas puntualizaciones sobre esas etiquetas. Celebra veinte años de carrera con la publicación de un libro que recoge su trabajo.
Entrevista La Poderío
Bethlehem Habboob “Es fundamental llevar el boicot a Israel a lo académico”
Bethlehem Habboob es una activista andaluzo-palestina. Junto al estudiantado, y gracias a las movilizaciones contra el genocidio del pueblo palestino en Gaza, han conseguido que la Universidad de Granada rompa sus relaciones académicas con Israel.
Represión
Antifascismo Una manifestación exige la libertad de los seis de Zaragoza tras cumplir dos meses en prisión
La plataforma convocante de la manifestación, habla de “presos políticos” porque el único hecho probado es la participación en una manifestación ante la extrema derecha.
Justicia
Joaquín Urías Joaquín Urías: “La mayor campaña de desprestigio de la judicatura la están haciendo los propios jueces”
Desde 2017, una serie de jueces parecen haberse subido al monte. El jurista Joaquín Urías desgrana en su último libro las circunstancias de este destape y las consecuencias que esto puede tener para la democracia en su conjunto.
Ejército Zapatista de Liberación Nacional (EZLN)
30 años del levantamiento del EZLN Los cambios en la Autonomía Zapatista
La autora hace un análisis sobre cómo el zapatismo concibe la Autonomía y los diversos cambios organizativos que han realizado a lo largo de tres décadas.
CNT
Sindicalismo ‘Morala’: “Como las seis de La Suiza, fuimos condenados para dar escarmiento por unos hechos que no cometimos”
Miles de personas saldrán a la calle en Xixón para recordar que ´El sindicalismo no es delito. Tras el mitin de apoyo a las cinco sindicalistas de CNT y una trabajadora, actuarán Nacho Vegas y el Coru Antifascista Al Altu La Lleva.
La vida y ya
La vida y ya Sacar de raíz
Arrancar: Sacar de raíz (como cuando se arranca un árbol o una planta). Sacar con violencia algo del lugar a que está adherido o sujeto, o de que forma parte. Quitar con violencia.
Personas refugiadas
Refugiados Una cafetería para ser libre en el campamento de refugiados palestinos de Beddawi
Hatem Mekdadi abrió Achefak, que significa ‘Lo que tú quieras’, ante la falta de espacios de encuentro en los campos donde desde hace décadas se hacinan los hijos de la Nakba.
Cine
VEINTE AÑOS DE PORNO FEMINISTA Erika Lust: “La pornografía es política”
Erika Lust es un referente del porno feminista y del porno ético, aunque ella hace algunas puntualizaciones sobre esas etiquetas. Celebra veinte años de carrera con la publicación de un libro que recoge su trabajo.

Últimas

Comunidad El Salto
Comunidad El Salto Las cuentas de El Salto 2023-2024: cada vez más, un gran medio financiado por la gente
El Salto supera el millón de euros anuales de ingresos y aumenta su plantilla hasta llegar a las 28 personas empleadas. Todo eso con criterios éticos de financiación, funcionamiento horizontal y una cooperativa de propiedad colectiva.
República
Manifestación Desafío republicano en el décimo aniversario de la coronación de Felipe de Borbón
Más de 130 organizaciones sociales y políticas convocan una marcha en Madrid el 16 de junio. El manifiesto 'Felipe VI: diez años bastan' ha sido firmado por cuatro mil personas.
Que no te lo cuenten
EL SALTO RADIO De elecciones europeas y protestas universitarias
VV.AA.
Yolanda Díaz deja la primera línea en Sumar, pero sigue en la formación, mientras que las protestas en contra del genocidio en Gaza siguen en las universidades
Unión Europea
Unión Europea La antifascista Ilaria Salis sale de su arresto en Hungría para poner rumbo al Parlamento Europeo
La profesora italiana, detenida en Hungría desde febrero de 2023 ha sido liberada tras obtener un escaño en las pasadas elecciones por la lista de Alleanza Verdi Sinistra (AVS).
Más noticias
Palestina
Palestina Desalojan el intento de acampada propalestina de Plaça Catalunya
La Guardia Urbana de Barcelona ha desalojado las tiendas de campaña y ha denunciado y multado a quince personas esta madrugada.
Laboral
Laboral Luxemburgo vuelve a dar la razón a los interinos: la fijeza sin oposiciones es una medida válida
La respuesta del Tribunal de Justicia de la Unión Europea supone un duro varapalo al Tribunal Supremo, quien en mayo sentenció que rechazaba la fijeza automática para los interinos en abuso de temporalidad.
Cine
Desigualdad en el cine En el cine español siguen mandando los hombres: dirigieron siete de cada diez películas en 2023
Aunque aprecia mejoras en la lucha contra la desigualdad, el informe de 2023 de la Asociación de Mujeres Cineastas (CIMA) pone de manifiesto que los hombres siguen acaparando los puestos de poder y mayores presupuestos en el cine español.

Recomendadas

Catalunya
Catalunya La celebración de la Copa América de Vela desata el malestar en Barcelona
El 22 de agosto dará inicio la Copa América de Vela en la capital catalana; un evento de dos meses de duración e inversiones millonarias que destroza el tejido vecinal de los barrios de la costa.
Italia
Historia Cincuenta años de Piazza della Loggia: memoria de una masacre fascista, de Estado y de la OTAN
La masacre de Piazza della Loggia EN 28 de mayo de 1974 se convertirá en un episodio fundamental para entender los años de plomo de la democracia italiana.
Migración
Fronteras En pausa frente al Mediterráneo: cientos de personas migrantes esperan en un hotel de la Costa del Sol
El centro de estancia temporal extraordinario para personas migrantes de Torrox (Málaga), se ha convertido en un ejemplo positivo frente a los intentos fallidos propuestos en otros municipios.