O prelo
Ciro Briones: “As nenas e os nenos son filósofas de seu e é algo que acabei por descubrir”

Ciro Briones é autor de 'Da caverna a acrópole' e un educador que se interesa pola relación entre filosofía e infancia
Ciro Briones
29 abr 2023 10:28

No marco da súa última publicación, Da caverna a Acrópole, conversamos con Ciro Briones, quen é educador, ensaísta e poeta. A través dun monitor, Ciro preséntase con timidez aínda que vamos falar dun tema ao que lle dedicou unha parte importante do seus últimos anos: a filosofía, o pensamento crítico e a infancia.

Sabemos que a escrita desta obra involucrou o teu último traballo no grao, pero sería interesante coñecer un pouco máis sobre o proceso de produción.

Todo comezou coa miña tese de grao. Formeime en educación primaria e o meu traballo final foi un exercicio práctico. Aproveitei que na Universidade de Vigo dan seis meses de prácticas nunha escola. Polos meus propios intereses terminei por orientar o meu traballo á filosofía e fixen un estudo de caso. Esta experiencia non aparece descrita no libro porque está máis enfocado en presentar os recursos que utilicei. Con todo, foi unha experiencia inacabada porque coincidiu coa pandemia. Eu deixeino aí, sen máis. No entanto, o meu traballo gustoulle moito á miña titora e moveuno entre os colegas da universidade. Foi entón que me propuxo presentar unha solicitude de publicación na UVigo. Con todo, isto significaría modificar o texto e amplialo un pouco máis. A súa proposta atopoume na última parte do grao e no período da pandemia. Así que decidín explanar un pouco. Eu tiña 30 páxinas de teses e ela recomendoume escribir 70 páxinas, pero ao final escribín 200.

Agora ben, eu vivo en Polonia desde hai algúns anos. Desde a pandemia vin para facer unhas prácticas e agora traballo aquí. Entón dediquei unha parte do meu tempo para traballar e outra para escribir o libro.

Vin aquí a buscar traballo e cheguei sen ter nada previo. Eu pensara que ía ter o tempo para escribir, pero non o tiven e ademais os recursos deixáraos en Galicia. A miña decisión foi indagar un pouco máis no pensamento, mellorar a base teórica e darlle un pouco máis da miña personalidade, que sempre ten esta clave poética.

Fixen a solicitude de publicación cando estaba no grao, pero como o servizo de publicacións vai un pouco lento, pois non houbo ningún problema.

Entón a escrita fíxose fóra de Galicia, correcto?

Case todo, en realidade, si.

A túa escrita non deixa de asumir certo compromiso poético. Atopamos recursos líricos moi diversos, pero na escrita universitaria isto é pouco habitual. Por que decidiches tomar esa decisión?

Sinceramente, é un pouco sen querer. Escribo poesía e mesmo ganei algúns premios. Eu antes non facía investigación e entón cando fixen o TFG quixen aprender a escribir de forma académica. Non sabía redactar de forma metódica ou organizada e son un desastre nese sentido. Con todo, no proceso atópome coa obra de  María Zambrano, de  Hélène Cixous e coa idea de unir filosofía e poesía na obra de Matthew Lipman. Así que eu me deixo voar sobre o texto. 

É verdade que tento traballar de forma poética, pero sen esquecer o obxectivo. Porque sei que algunhas veces pode custar ler un texto deste tipo. Eu sei que a base do meu traballo non é só facer un ensaio poético, senón facer un ensaio sobre o poético e a filosofía. Ao mesmo tempo, parecíame boa idea traballar a filosofía desde un punto de vista persoal, que é como eu son capaz de escribila.

Un dos teus temas de interese é o espazo-escola ou as institución escolarizada. Para ti, que función social podería asumir a escola?

Na carreira, ti pensas a escola desde certo punto de vista: como se fai unha aula, como actúan os docentes ou mesmo o reitorado. Entón ti sempre tes unha visión reticente cara á institución.  Con todo, cando chego ás prácticas doume de conta de que hai moita potencia cos nenos e as nenas que están na escola. Vexo que hai unha chea de monte ao redor e unha chea de actividades e proxectos. Eu creo que hai moita forza en todo o que se pode facer dentro dunha escola. Fixen as prácticas en Monteporreiro en Pontevedra e sempre me dixeron que era un colexio moi conflitivo. No entanto,  nas prácticas a diversidade nutre moito o alumnado. Por exemplo, cando fixen as miñas sesións de filosofía, os alumnos compartían experiencias moi diferentes. Entón, aí notei que a escola ten un valor esencial na sociedade. Ao final, a escola sempre é o segundo factor social despois da familia. Ou mesmo, ás veces, é o primeiro.

O teu exercicio na escola está vencellado coa práctica docente. Entón, foi unha escrita moi viva, achegada ao facer...

O xerme da escritura foi ese. Eu non son filósofo e só levaba a cabo unha tese. Cando a puxen en práctica, notei que tiña resultados bastante bos. Eu facía sesións semanais co grupo que non ía ás aulas de relixión e asistía á materia de ética. A miña titora nas prácticas dábame vía libre total para facer o que quixese. Eu gravaba as sesións e despois estudábaas en casa para saber o que dicía cada un. Nas sesións eu dedicábame a mediar e poñía temas centrais. Unha vez, traballamos “a realidade” e fixemos unha actividade que constaba de clasificar diferentes elementos que viamos no mundo. Se, por exemplo, tratábase de algo real, de algo non real ou de algo que se situaba no medio e despois discutíamos.  

Dedicabámonos a discutir, faciamos algúns xogos ou comentabamos poesía. Eu só facía de mediador. Os nenos e as nenas son moi expresivos, falan todo o tempo e tamén saben discutir. Saben facer argumentacións filosóficas e chegan a puntos bastante profundos. Eu partín desa experiencia. Tamén creo que non había suficientes investigacións sobre a filosofía na escola, nos nenos e nas nenas, e nos máis pequenos. Así que seguín a Lipman, que foi a base da miña actividade, para facer un texto máis consistente.

Noutro sentido, que importancia pode ter a idea de comunidad nos espazos de aula? Sobre todo, na produción e transmisión de coñecemento.

Eu creo que hai unha relación importante entre a escola e a sociedade. Unha das miñas ideas foi, como dicía Lipman, construír unha mini-sociedade relacionada coa idea de comunidade. Que estes nenas e nenos cando estean fóra da escola saiban traballar de forma comunitaria, pois algo que ten especial interese para min é cando isto traspasa a institución. En realidade, non debería haber un muro entre escola e sociedade. A escola é unha sociedade en si. A idea é crear comunidade dentro da sociedade. Tanto na escola como fóra dela.

Esta última é una idea clara no teu texto. Reorientando a conversa, interésame falar da relación entre filosofía e infancia. Que tanto atopas en Galicia espazos para pensar nesta relación?

Afortunadamente eu creo que se está publicando moito material para traballar filosofía na infancia. As nenas e os nenos son filósofas de seu e é algo que acabei por descubrir: na súa forma de actuar, de entender as premisas ou de argumentar. Eles e elas teñen moita base filosófica. Case todos os materiais que usei para as sesións prácticas os inventei eu, pero cando me puxen a escribir o libro descubrín que hai moitísima bibliografía. Eu creo que está por saír unha moi boa cantidade de publicacións dedicadas á filosofía para nenos e nenas.

Tamén a partir do proxecto de Lipman, en todo o territorio español, apareceron varias asociacións de filosofía para nenos. En Galicia hai unha, en Pontevedra, que é onde eu me formei.

Aínda así, creo que en Galicia hai moitísima produción de libros, xogos e contos, e entón as publicacións de filosofía para nenos e nenas van aparecer. Con todo, eu teño un pouco o medo de que institucionalmente non se consiga a formación filosófica que necesitamos en docentes. Non digo que todas teñamos que ser lectoras asiduas de Kant, pero ter unha mínima conexión coa filosofía é necesario para un mestre. Se non, a profesora ou o profesor non vai tratar con gusto os temas da filosofía na escola.

Esa é una unha pregunta que podes evadir porque pode saír dos teus temas de interese. Con todo, na túa investigación hai especial atención en espazos non universitarios, pero aqueles que si son universitarios que poden ofrecer?, que compromisos teñen co pensamento crítico?

Algo que non me gusta nada é que nos graos de educación non haxa un chisco de filosofía ou ética. O máis parecido na miña carreira é unha optativa que trata a ética ou a moral. Eu creo que isto debe de mudar.

Por outra banda, a miña titora é docente no grao de educación e tamén no de comunicación, e onte pasoume unha convocatoria para enviar papers a unha revista catalá sobre pensamento crítico. Creo que se está buscando moito pensamento crítico, pero non se está indagando adecuadamente. Eu  teño medo porque creo que se pode citar moito o pensamento crítico, pero sen especificar de que modo o imos tratar en diferentes ámbitos da vida. Creo que hai un pouco de medo a meternos aí. E pode que nos acheguemos de forma superficial, como cando te metes ao mar con roupa. No entanto, creo que a potencialidade está. Eu aquí traballo nun instituto público como profesor de español e leveilles unhas tarxetas de filosofía ás miñas alumnas do último curso. Curiosamente foi unha das clases que máis lles gustou.

Ora ben, non digo que o pensamento crítico só se traballe desde a filosofía. Hoxe na comunicación, como no caso da miña titora, o pensamento crítico tamén é importante. Por exemplo, o que significa traballar con noticias falsas ou falacias, fallas nos argumentos, nas premisas ou nas conclusións. Ou, por outra banda, a ética da comunicación. Así, creo que o exercicio de tratar o pensamento crítico na universidade é máis que necesario. O problema é quen o vai a facer e como o vai a facer. O meu medo é que se cite por todos lados e non remate por tomar forma.

Isto sucede cando leo os currículos de primaria ou secundaria en Galicia e aparece o pensamento crítico escrito a fartar. Por exemplo, en lingua e literatura española, todos os textos deben ser traballados desde o punto de vista crítico ou creativo. Pero quen o fai está preparado para isto?, como o imos a facer? Esta é a cuestión, como o peixe que se morde a cola. Como se empeza?, quen empeza e cara a onde vai? Aínda así, eu creo que é perfectamente posible. Eu non formo parte da institución universitaria, pero creo que é factible e creo que debemos de dar un paso cara a adiante.

Informar de un error
Es necesario tener cuenta y acceder a ella para poder hacer envíos. Regístrate. Entra na túa conta.

Relacionadas

Culturas
El Salto Radio Bienvenidos al MUNDO BRO. En el laboratorio de las nuevas masculinidades reaccionarias
Nos sumergimos en el mundo de los coachers de productividad, boyante subsector de la autoayuda para chicos y laboratorio puntero de las nuevas maculinidades reaccionarias.
Periodismo
Jairo Marcos “O pensamos o piensan por nosotros”
Conversación en profundidad con Jairo Marcos, periodista. Un diálogo entre filosofía y periodismo donde se desgranan reflexiones sobre la información, el capital, el poder o las diferentes intersecciones de un espacio capaz de alumbrar rebeldía.
Adelanto editorial
Adelanto editorial Las últimas clases de Mark Fisher
El Salto publica en exclusiva la primera clase que Mark Fisher impartió en el curso 2016/17 en la Universidad de Londres, que la editorial Caja Negra ha recopilado en un libro.
Palestina
Ocupación israelí El colonialismo israelí está desnudo
La “victoria” genocida del sionismo sobre el pueblo nativo de Palestina o un horizonte de descolonización con una Palestina libre del río al mar, parecen ser los dos únicos finales posibles a una herida colonial que nunca acaba de cerrarse.
Genocidio
Genocidio Un soldado se inmola y un primer ministro renuncia: el genocidio en Gaza provoca acciones desesperadas
Ayer, un soldado ardía hasta morir frente a la embajada israelí en Washington para denunciar la complicidad estadounidense en el genocidio. Hoy, el primer ministro de la Autoridad Palestina ha dimitido.
Salud mental
Violencia psquiátrica La contención mecánica en la sociedad de la coerción
La contención mecánica, práctica que la ONU calificó de tortura en 2013 y que es ilegal en muchos países europeos, sigue llevándose a cabo en numerosos centros psiquiátricos y de Atención Primaria en España.
Acuerdos comerciales
Incrementará las emisiones El Acuerdo UE-Mercosur incumple la legislación climática europea e internacional
Según un análisis jurídico, este tratado de libre comercio aumentaría las emisiones de gases y, por lo tanto, sería contrario a la Ley del Clima de la UE y al régimen climático de la ONU.
O Salto medra contigo
Palestina nun puño Fagamos que o corazón de Palestina latexe máis forte que nunca
Logo da gran acollida da portada do noso último número, encargamos 250 bolsas de tea serigrafiadas con ela para apoiar simbólica e economicamente ao pobo palestino.
Palestina
Italia frente al genocidio Ante la masacre palestina, Italia es mucho más que su gobierno
El apoyo del ejecutivo de Meloni a Israel cuenta con un trasfondo de importantes intereses económicos y unos medios de comunicación que refuerzan el relato sionista. Mientras, la ciudadanía muestra su solidaridad con Palestina pese a la represión.
Violencia policial
Violencia policial Cen colectivos secundan a mobilización en Compostela contra o asasinato dun migrante por un policía na Coruña
Este domingo cumpríronse dous meses do asasinato de Henry, veciño da Coruña, a mans da policía. Desde o movemento antirracista galego non queren esquecer esta data e así lembrar a toda a cidadanía que esta morte “debe ser investigada e aclarada”.

Últimas

Laboral
Laboral As traballadoras da limpeza de Lugo conseguen unha suba de 18,3% do salario tras catro meses de folga
Lograron melloras nas percepcións durante as vacacións, nos permisos e nos seguros de accidentes, ademais dunha garantía para que as traballadoras que participaron na folga reciban integramente os atrasos salariais.
Análisis
Eleccións galegas O BNG e a importancia da organización
A verdade organizativa non está exenta de riscos e contradicións: a mesma organización que estivo a piques de quedar fóra do Parlamento galego é a que hoxe lidera o bloque progresista na Galiza.
Fronteras
INFORME FRONTERAS Regularización Ya acoge la presentación del informe Derecho a la Vida 2023
Caminando Fronteras presenta su informe, un registro de las víctimas en las rutas migratorias de acceso a España, una obligación incumplida de manera permanente por el Estado español. En 2023 hubo 6.618 víctimas.
Carta desde Europa
Carta desde Europa Los peligros de la lealtad inquebrantable a Estados Unidos
La vía para que Alemania se asegure la paz en lugar de la guerra es liberarse del control geoestratégico de Estados Unidos.
O prelo
O Prelo Festas de vida e morte
O díptico de Lorena Conde 'Festas de Gardar' reivindica o goze fronte a un futuro desolador.
Más noticias
Cine
Cine Tras seis años de procesos judiciales, se hace público el documental que denuncia las “chufas de sangre”
El horchatero Andoni Monforte viajó a África y relató en el filme las duras condiciones de trabajo en los campos de chufa de Burkina Faso y la presunta trama de estafas en la que participaban empresas como la valenciana Tigernut Traders.
Incendios
INCENDIO EN VALENCIA Un modelo urbano de especulación, ladrillazo y degradación detrás del incendio en Campanar
Tras el proceso de desinversión, degradación y expulsión de la clase trabajadora se puso en marcha la segunda parte de la operación del PP: su uso para hacer promociones con materiales inflamables y de baja calidad.
Análisis
CASO ALVES Sentencia del caso Alves: una oda al consentimiento que da claves sobre el contexto posterior al sí es sí
El sistema judicial, muy a pesar para las mujeres, ha sido el único sitio que ha otorgado carta de veracidad en la determinación del delito de violación. Por eso, un elemento crucial de la sentencia es el reconocimiento de la verdad.

Recomendadas

Memoria histórica
MEMORIA Emili Darder, entre el humanismo y la desventura
Centenares de mallorquines se reunieron ayer en el Mur de la Memòria, donde fue fusilado públicamente el último alcalde republicano de Palma el 24 de febrero de 1937.
Unión Europea
Unión Europea Clare Daly: “El papel de la Unión Europea ha sido frenar la paz en Ucrania y están haciendo lo mismo con Gaza”
La eurodiputada irlandesa de The Left Clare Daly se ha hecho conocida por sus duros discursos contra el establishment. En esta entrevista se despacha contra la Comisión Europea y muy especialmente contra su presidenta, Ursula Von der Leyen.
Explotación laboral
Uberización La rabia contra el algoritmo se organiza en Bruselas
El Consejo Europeo ha tumbado la primera directiva sobre sus condiciones de trabajo. Los trabajadores del sector siguen su progresivo proceso de organización por sus derechos.
Colonialismo
Colonialismo Musculosos afeminados y ansiedades coloniales: la cultura física como arma anticolonial en Bengala
Esta es la historia de cómo la cultura física fue utilizada como espacio de refugio y rebeldía y cómo el proyecto colonial de la India Británica se caracterizaba por una ansiedad estructural de la que se aprovechaba la población indígena.