Decrecimiento
‘Opción Cero’: as leccións do Peak Oil cubano

O libro de Emilio Santiago Muíño Opción Cero: el reverdecimiento forzoso de la Revolución cubana descobre as luces e as sombras da adaptación de Cuba á falta de petróleo.

Cuba e o Peak Oil

Coordinador do Instituto Resiliencia

19 abr 2019 09:55

Cando o ferrolán Emilio Santiago Muíño publicou en 2017 en Libros de la Catarata / FUHEM Ecosocial unha versión resumida da súa tese doutoral de mil páxinas en Antropoloxía social, baixo o título de Opción Cero: el reverdecimiento forzoso de la Revolución cubana tiña xa un numeroso (dentro do minoritario do ecoloxismo, claro está) público expectante. E non era para menos: o autor fixera unha análise sen precedentes de como Cuba se adaptara a algo que se nos anuncia que padeceremos todos nun futuro máis ou menos achegado: a fin do petróleo. E, como el recoñece no libro, os laboratorios na Historia son algo moi pouco frecuente, así que este "laboratorio de probas" de como unha sociedade relativamente avanzada reacciona ante a carencia deste combustible vital para o modo de vida moderno, viraba algo excepcionalmente valioso. E o libro deste galego asentado en Móstoles desde neno —onde actualmente ocupa o cargo municipal de Director de Medio Ambiente— permítenos analizalo polo miúdo, con rigor científico e dun xeito moi accesible.

O libro bota luz sobre aspectos moi pouco coñecidos do chamado Período Especial cubano, e tamén sobre os mitos da Cuba verde que se veñen creando por boa parte do ecoloxismo mundial (nomeadamente os colectivos e autores centrados no Peak Oil e na Permacultura), ávido de referentes de sustentabilidade. Lembremos que Cuba é o único país que sacou a nota de aprobado na confluencia de desenvolvemento humano e pegada ecolóxica nos informes de WWF. Mais Opción Cero vénnos dicir que o éxito de Cuba foi algo máis forzado ca intencionado, repleto de contradicións máis ca de coherencia, e así é que algúns dos logros máis ou menos involuntarios daquel período, se están botando pola borda en aras de "subir no último intre a un barco que se afunde", en palabras do autor referidas á sociedade de consumo de estilo occidental. A razón disto atópaa Emilio Santiago en que "os esforzos da política cubana enfocáronse cara á reinvención dun modelo de socialismo economicamente viable (...) e non cara á consecución dunha sociedade sustentable pospetróleo" (p. 231).

O éxito de Cuba no seu Período Especial foi máis forzado ca intencionado e así é que se están botando pola borda algúns dos seus logros.

Este libro ofrece, á parte dun "testemuño (...) das dificultades para as transicións sistémicas en pos da sustentabilidade forte", unha ollada histórica ao que seguramente é o primeiro caso de colapso exitoso (aínda que parcial) dun Estado por causa da escaseza enerxética. Se o colapso é a "redución rápida da complexidade dun sistema" (Joseph Tainter), Opción Cero explica como o goberno cubano deu simplificado boa parte do seu aparato estatal sen perder as súas funcións esenciais nin o control do proceso. E iso é fundamental á hora de xestionar un colapso, e un argumento de peso a prol da parte top-down do que se vén chamando "estratexias duais" fronte á crise civilizatoria, porque asegura que o conxunto da poboación non vai carecer do máis básico. Ben é certo —e así o explica o antropólogo galego— que se o pobo cubano deu zafado e tirado para adiante foi en boa medida grazas aos seus propios recursos e enxeño, moitas veces contra as propias medidas gubernativas, ou simplemente buscando vías oblicuas para conseguir o básico para sobrevivir. Con todo, a experiencia do Período Especial é definida por todas as persoas entrevistadas polo autor como un trauma que non queren baixo ningún concepto ter que repetir.

A xestión do Estado cubano do seu propio colapso controlado é un referente para as estratexias duais de cara a enfrontarmos o noso propio colapso metabólico.

E esa é probablemente a maior traxedia da epopea vivida por Cuba no Período Especial: que se vai ver obrigada a repetila en peores condicións internacionais ("viviu a redución do seu consumo petrolífero nun mundo que aínda estaba na parte esquerda da curva de Hubbert"), pois a súa dependencia do petróleo está lonxe de desaparecer, e a súa viraxe agroecolóxica e cara á soberanía alimentaria é maiormente conxuntural e, en todo caso, moi incompleta.

Como non podía ser doutro xeito, sendo o autor antropólogo, o libro pon o foco nas condicións culturais da poboación cubana, antes, durante e despois do Período Especial, centrándose nos imaxinarios de desenvolvemento nacional e nas expectativas vitais e nos patróns de vida boa, especialmente, cuantificados no nivel de consumo. Resulta moi interesante a cuantificación que ofrece dalgúns aspectos centrais sobre o debate que precisamos abrir tamén nas nosas sociedades: que parte da poboación debería retornar ao campo para sermos unha sociedade viable tras o petróleo? O autor afirma: "un sistema agroecolóxico nacional e autosuficiente require dun importante transvasamento de poboación da cidade ao campo". No caso cubano, o autor cita cálculos ao redor da metade da poboación total da illa. Podemos doadamente facer o exercicio de extrapolar isto ao noso país e albiscar as dimensións das migracións internas que nos agardan, cualificadas polo autor como unha auténtica "conmoción demográfica". "Este transvasamento só é imaxinable no marco dunha transición á sustentabilidade que se confunda cunha gran transformación, social e cultural, capaz de volver o mundo rural masivamente atractivo para os habitantes das cidades, e que ten poucos precedentes históricos".

O caso cubano apunta a que un país agroecolóxico e autosuficiente require o transvase da metade da poboación ao campo.

En resumo: unha obra única sobre un caso único na historia, dun enorme valor á hora de pensarmos as transicións socioecolóxicas cara a civilizacións que saiban vivir dentro dos límites biosféricos, nomeadamente que saiban vivir sen petróleo. Unha lectura obrigada para o activismo ecosocial, para quen resultará tan desmitificadora como inspiradora; mais tamén para a militancia de esquerdas, polos indicios que ofrece sobre o papel que un ecosocialismo de emerxencia está chamado a xogar se queremos sobrevivir ao noso propio e prolongado Período Especial. Pois, como afirma o autor, se é o capitalismo o que continúa a xerar o declive, "as consecuencias serán, sen dúbida, espantosas"

Sobre o blog
O Centro de Saberes para a Sustentabilidade (CSS) é un Regional Centre of Expertise on Education for Sustainable Development recoñecido oficialmente pola Universidade das Nacións Unidas. Ten como misión fundacional “informar, sensibilizar e implicar a comunidade educativa e a sociedade no seu conxunto na promoción da transformación social necesaria para o cumprimento dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable a través de experiencias cos pés na terra que fomenten a conservación, a sustentabilidade, a protección ambiental e a resiliencia“. O goberno do CSS é horizontal e democrático a través dun Consello Reitor formado por representantes de todos os axentes participantes. Máis información: http://www.saberes.eu
Ver todas as entradas
Informar de un error
Es necesario tener cuenta y acceder a ella para poder hacer envíos. Regístrate. Entra na túa conta.

Relacionadas

Ecología
Saber Sustentar Gaianismo, a emerxencia dunha relixión sen deuses
Desde o activismo e a ciencia vai callando a necesidade dunha resposta espiritual ao colapso ecosocial.
Industria automovilística
Transición ecosocial Cómo puede decrecer el sector de la automoción: “El conflicto es inevitable, hay que lanzarse”
El investigador ecosocial Martín Lallana ha plasmado un posible plan de acción para reconvertir el sector de la automoción en Euskal Herria, que representa entre el 25% y el 30% del PIB, sin perder puestos de trabajo.
América Latina
Raúl Zibechi “Gaza es el fin de la humanidad. Hay un proyecto de exterminio de los pueblos molestos”
Raúl Zibechi es uno de los pensadores latinoamericanos que mejor ha explicado desde su labor como ensayista y periodista las transformaciones experimentadas en las últimas décadas y el papel de los movimientos en el pasado y futuro de la región.
Sobre o blog
O Centro de Saberes para a Sustentabilidade (CSS) é un Regional Centre of Expertise on Education for Sustainable Development recoñecido oficialmente pola Universidade das Nacións Unidas. Ten como misión fundacional “informar, sensibilizar e implicar a comunidade educativa e a sociedade no seu conxunto na promoción da transformación social necesaria para o cumprimento dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable a través de experiencias cos pés na terra que fomenten a conservación, a sustentabilidade, a protección ambiental e a resiliencia“. O goberno do CSS é horizontal e democrático a través dun Consello Reitor formado por representantes de todos os axentes participantes. Máis información: http://www.saberes.eu
Ver todas as entradas
Migración
Migracións Burocracia para os 'refuxiados de segunda': sete rapaces malianos ante o bloqueo do Estado ao pedir asilo
Presos da guerra, chegan a un novo territorio en procura de mellores oportunidades, pero son presos de temporalidades e trámites administrativos, minguando o seu estado anímico e deixándolles estancados nun limbo temporal que os anula como cidadáns.
Caso Carioca
Caso Carioca O caso Carioca a través dunha migrante explotada sexualmente: indemnización mínima e complot policial
O garda civil Armando aliábase con proxenetas e abusaba sexualmente de mulleres prostituídas facendo uso da súa capacidade para regularizar a súa situación.
Turismo
Organización social El turismo de masas revuelve a la España costera: un verano de movilizaciones contra la gentrificación
Las personas que viven en las zonas del Estado con los procesos de turistificación más avanzados han dicho basta. Baleares, Canarias, Cantabria, Cataluña o Valencia prometen un estío de protestas sin precedentes para reclamar un cambio de modelo.
Pueblos originarios
Pueblos originarios Cien años de la Masacre de Napalpí
El 19 de julio de 1924, las fuerzas de seguridad estatales argentinas asesinaron a más de 500 personas de los pueblos indígenas de Qom y Moqoit.
O Salto medra contigo
O Salto medra contigo Eles por diñeiro, nós por un futuro mellor: subscríbete ao Salto
Sempre que unha multinacional ou un goberno intentaron cometer un atentado medioambiental no noso territorio estivemos alí para contalo. Puidemos facelo porque a nós sostennos a nosa comunidade, pero queremos chegar máis lonxe e por iso precisámoste.
Movimientos sociales
Instituto de las Mujeres Colectivos de personas trans pierden la paciencia con Isabel García: “Debe ser cesada de inmediato”
Plataforma Trans pide medidas contra la directora del Instituto de las Mujeres tras varias informaciones esta semana que apuntan a supuestos amaños en favor de la empresa de su mujer. FELGTBI+ espera una reacción del Ministerio Igualdad.

Últimas

Libertades
Derechos y libertades Oleada de suicidios y revueltas en las cárceles italianas
En la cárcel de Trieste, 257 personas se hacinan en un espacio previsto para 150. Allí se desencadenaba la revuelta carcelaria más intensa de una oleada que dio inició hace pocas semanas.
Palestina
Palestina La ocupación israelí de los territorios palestinos es ilegal según la Corte Internacional de Justicia
Israel viola la convención de Ginebra con su política de asentamientos en Cisjordania y Jerusalén Este. Medidas como demoler propiedades palestinas y reasignarlas a colonos israelíes no son de carácter provisional y el efecto es irreversibles.
Ejército Zapatista de Liberación Nacional (EZLN)
30 aniversario del levantamiento del EZLN Los viajes de la Montaña. Arte, política y simbolismos de la lucha Zapatista
En este noveno texto de la serie, la autora nos propone una mirada a través del arte para entender la dinámica de construcción de la lucha zapatista en México y cómo se articula con las redes de resistencia europeas
Crisis climática
Cine y crisis climática Muyuna Fest, cine selvático para aprender a flotar en un mundo que se hunde
La primera muestra de cine flotante de la historia emerge sobre las aguas del barrio de Belén, en la ciudad de Iquitos (Perú) para fomentar la conservación de la Amazonía y la soberanía audiovisual de los pueblos originarios.
Fronteras
Fronteras La nueva Comisión Europea triplica su apuesta de militarización de las fronteras
La presidenta de la Comisión Europea anuncia un nuevo impulso para el Frontex y la creación de una cartera para las relaciones con los países del Mediterráneo.
Más noticias
Tecnología
Oligopolio tecnológico Un fallo de Microsoft provoca una caída internacional de servicios de transportes, bancos y emergencias
Una interrupción del servicio vinculada a la firma de ciberseguridad Crowdstrike y Windows ha paralizado la actividad de decenas de miles de empresas públicas y privadas poniendo de relieve la dependencia del oligopolio tecnológico.
Unión Europea
Unión Europea Von der Leyen es reelegida como presidenta de la Comisión Europea gracias a un acuerdo con Los Verdes
La presidenta de la Comisión Europea es reelegida con 401 votos a favor. Su discurso incluye nuevas medidas de securitización de las fronteras, entre otras la multiplicación por tres del polémico Frontex.
Arte
Cristina Peña “Mi referente es la artesanía que nos dieron nuestros antepasados”
La cerámica artesana de Casa Peña Slow Atelier no iba a escapar de la turistificación. Su taller se traslada desde Churriana (Málaga), a un nuevo espacio en Úbeda, ciudad de tradición artesana que acoge la marca, sus ideas, y a la propia artista.
Migración
Migraciones Burocracia para los ‘refugiados de segunda’: siete jóvenes malienses ante el bloqueo del Estado al pedir asilo
Presos de la guerra, llegan a un nuevo territorio en búsqueda de mejores oportunidades, pero son presos de temporalidades y trámites burocráticos, mermando su estado anímico y dejándoles estancados en un limbo temporal que los anula como ciudadanos.

Recomendadas

Personas con discapacidad
Itxi Guerra Itxi Guerra, activista anticapacitista: “Lo 'diska' muestra dónde falla el capitalismo y cómo dinamitarlo”
En 'Ruptura y reparación de la máquina', esta referente del anticapacitismo argumenta la potencialidad política de la discapacidad y da pautas para convivir en un sistema discapacitante: “Las redes entre personas nos permiten vivir con la máquina rota”
Arte
Arte Miguel Ángel, Crisanto Domínguez y la blanquitud
En julio se llevará a cabo la Biena de Esculturas en la ciudad de Resistencia. Como acto previo a la bienal, el 6 de marzo pasado se emplazó una replica del David de Miguel Ángel donde debía estar situada una estatua de los pueblos originarios.
Historia
Historia Chipre recuerda los 50 años de invasión turca
Se cumple medio siglo del ataque, seguido por la división y ocupación de la isla a manos del ejército turco. La izquierda chipriota critica el estancamiento de las negociaciones de paz y la falta de interés de Bruselas.
Infancia
Sira Rego “La palabra ‘mena’ deshumaniza al otro y nos negamos a deshumanizar a las infancias”
El Ministerio de Juventud e Infancia, creado en noviembre de 2023, tiene el reto de sacar adelante la propuesta para que se produzca la acogida de los 6.000 niños y niñas no acompañados que se encuentran en Canarias.