Energía solar
O potencial imperfecto das comunidades enerxéticas

A figura das comunidades enerxéticas presenta características interesantes combinadas con eivas e carencias importantes
Casa con paneles solares
Una casa particular con paneles solares instalados en el tejado. Foto: Maciej Rolski

Coordinador do Instituto Resiliencia

29 mar 2023 10:00

A nova figura normativa das comunidades enerxéticas estase a presentar coma un elemento interesante cara á chamada Transición Enerxética, e como tal está sendo apoiado por organizacións ecoloxistas e sociais en toda a Unión Europea, mais cómpre avaliar cales son as súas carencias e canto de útil teñen realmente e para que. Para isto, antes de nada, precisamos saber de qué estamos a falar: son entidades xurídicas democráticas vencelladas a unha área xeográfica concreta con obxectivos en torno á enerxía renovable en beneficio da propia comunidade, aínda que a definición legal precisa está pendente de que o Estado español traspoña a directiva europea que deu nacemento ao concepto. Isto é, son algo máis ca un grupo de consumidores de electricidade renovable que decide producir en común (concepto do autoconsumo colectivo), ou prosumidores de electricidade. De feito, para realizar un autoconsumo compartido non fai falla crear unha CE, aínda que dentro destas pode haber autoconsumos compartidos integrados. En Galiza polo de agora non existen moitas en andamento, aínda que algunhas están a ser difundidas nos medios de comunicación pola súa representatividade, como é o caso da creada por Arousa en Transición ou a da comunidade de montes de Tameiga.

Comecemos debullando as súas vantaxes. En primeiro lugar, achegan un aforro económico no medio prazo, inherente polo xeral ás opcións de autoconsumo; así e todo, se soamente se procura o aforro económico á hora de consumir enerxía, a comunidade enerxética non é a mellor fórmula. En segundo lugar, son un paso cara a un modelo de xeración distribuído e democrático, que é o oposto ao actual modelo de despregamento das pseudorrenovables concentrado tanto no nível territorial coma no da súa propiedade e control. Nese sentido son mesmo unha ferramenta para se resistir á invasión de polígonos eólicos. Isto é así porque se xa hai unha comunidade enerxética a funcionar nun lugar concreto, será máis difícil que sexa invadido por esas plantas oportunistas coa colaboración da administración. Está por ver se esta resistencia pode ser efectiva dun xeito masivo e permanente, ou só anecdótica ou temporalmente. Polo de agora, nalgúns lugares parece ser que están logrando deter os proxectos, ao ofrecer a alternativa da xeración a pequena escala e para subministración local. Politicamente, entón, son un arma legal que ter moi en conta para confrontar un modelo local e democrático a outro capitalista e foráneo, pondo en práctica o xa famoso lema de “Renovables si, mais non así”.

As comunidades enerxéticas son unha ferramenta para resistir a invasión eólica

Por outra banda, son una fórmula ben acaída para os concellos apoiaren unha transición enerxética local e dirixida pola veciñanza. Os concellos non poden crear as comunidades pero poden facer moito por axudalas, dinamizalas e por participar nelas: desde pór á súa disposición cubertas de edificios municipais, terreos públicos, asesoramento e axudas económicas, até incentivos fiscais como a rebaixa do IBI naquelas propiedades onde se instalen os seus proxectos de enerxía renovable. Tamén as deputacións provinciais poden convocar axudas co obxectivo de crear CEs, así como o IDAE español. Mais non soamente as administracións locais son un axente interesante para cooperaren coas comunidades enerxéticas, senón que as cooperativas de comercialización de enerxía renovable teñen interesantes complementariedades coas mesmas, e poden por exemplo suplir a carencia de subministración nos momentos en que non se xere a suficiente electricidade. Un exemplo deste tipo de colaboracións é o de Nosa Enerxía coa devandita comunidade enerxética de Tameiga en Mos, unha experiencia pioneira no país.

Tamén son unha figura tan imprecisa no aspecto xurídico-administrativo que, aínda que non poden recoller a produción de alimentos coma unha forma de enerxía, si que se poden espallar alén da xeración eléctrica, por exemplo ao transporte, mediante sistemas de compartición de coche, ou ao aproveitamento de residuos para facer biogás ou para fabricar combustibles de automoción e para tractores agrícolas, ou á xeración de enerxía mecánica mediante muíños de vento ou auga, o aproveitamento de biomasa para calefacción, a rehabilitación de vivendas para aforrar enerxía, etc. Segundo o asesor enerxético Xosé Manuel Golpe, especializado en comunidades deste tipo, o seu “campo de actuación é inmenso”. Nese sentido aínda están por se experimentar moitas fórmulas novas para unha transición realista a un mundo de baixo consumo enerxético a partir unicamente de recursos locais. Ademais aquí é importante salientar que tamén se recolle expresamente dentro dos seus obxectivos a realización de actividades de concienciación sobre a enerxía e o seu aforro, o cal abre o campo a realizar unha gran diversidade de accións de pedagoxía ecosocial desde o local, e de maneira horizontal, de veciña a veciña. Simplemente a propia autoxestión da comunidade, supón toda unha aprendizaxe colectiva e unha lección continua de participación democrática, de cooperativismo, asemblearismo, economía social, empoderamento comunitario, etc.

O seu campo de aplicación é inmenso, e esténdese mesmo á concienciación ecosocial

En canto aos seus inconvenientes e eivas, podemos comezar pola súa forma xurídica. A normativa non especifica cal debe ser, aínda que na práctica a maioría optan pola forma de cooperativa e algunhas pola de asociación, cada unha coas súas vantaxes e inconvenientes. En teoría, caben tamén outras coma a fundación e outras fórmulas empresariais de economía social. Mais para o noso país teñen o problema de que, polo de agora, non se admite que as comunidades de montes sexan tamén comunidades enerxéticas, se cadra por descoñecemento das autoridades do Estado español do Dereito consuetudinario galego, ou pola habitual alerxia dos entes estatais ante as ameazantes formas de propiedade comunitaria precapitalistas. Polo de agora, as familias comuneiras vense obrigadas a formar cooperativas (unha figura privada) en paralelo á figura legal comunal, se queren constituírense como comunidade enerxética.

Por outra banda, non achegan resiliencia fronte a situacións de colapso da rede eléctrica xeral, pois non están autorizadas a desligarse desta en caso de apagamento, ao contrario que algunhas industriais, que si teñen esa prerrogativa ou dereito garantido polo Estado. Aínda que se cadra isto é algo polo que se pode pelexar socialmente, coma o tema da compatibilidade coa forma xurídica comuneira, xa que ningunha das dúas posibilidades parece estar prohibida expresamente polas directivas europeas.

Tampouco achegan unha sustentabilidade real a longo prazo, pois polo menos até o momento se basean principalmente na produción de electricidade mediante elementos industriais de alta tecnoloxía. Así, as comunidades dependen totalmente das industrias internacionais de fabricación de paneis fotovoltaicos e outros dispositivos complexos aos que terán que acudir de novo ao final da vida útil dos dispositivos captadores, expoñéndose á posibilidade dunha interrupción da súa subministración en calquera momento, algo que sabemos que ao final pode ser permanente, xa que todos estes dispositivos precisan de enerxía fósil para a súa fabricación, transporte, instalación e mantemento, una enerxía que é finita por definición e xa en notorio declive. Tamén hai casos de CEs que apostan por unha vía non só de alta dependencia tecnolóxica, senón tamén socialmente regresiva e dubidosamente ecolóxica como é o coche eléctrico. Non coñecemos aínda experiencias que se baseen no que Luis González Reyes chama as R3E (renovables realmente renovables e emancipadoras), aínda que se cadra tampouco están expresamente prohibidas e só faltaría vontade e consciencia do proceso de colapso industrial, para as botar a andar dentro destas comunidades enerxéticas.

Un dos seus problemas é que adoitan basearse en tecnoloxías complexas e alleas que non son realmente sustentables

E, finalmente, non son algo sinxelo de levantar, aínda que por sorte existen diversas entidades públicas e privadas a asesorar aos colectivos interesados, e mesmo convocatorias de axudas económicas que poden facilitar a súa posta en andamento a familias, comunidades ou empresas que non dispoñan de moitos recursos económicos. Unha axuda importante que precisa tamén calquera iniciativa que promova unha CE é o asesoramento para a realización da análise de viabilidade económico-financieira.

En definitiva, as comunidades enerxéticas constitúen unha fórmula interesante, con escaso percorrido aínda e moito por experimentar, que cómpre ter en conta por parte dos colectivos locais interesados en camiñar cara un futuro máis autosuficiente, onde a enerxía sexa máis local e renovable. Aínda amosan notables eivas e carencias, pero tamén características que ofrecen vantaxes no curto e medio prazo, e un alicerce legal onde pór en práctica diversas maneiras de entender a transición enerxética combinables con políticas de Decrecemento, resiliencia e soberanía comunitarista.

Sobre o blog
O Centro de Saberes para a Sustentabilidade (CSS) é un Regional Centre of Expertise on Education for Sustainable Development recoñecido oficialmente pola Universidade das Nacións Unidas. Ten como misión fundacional “informar, sensibilizar e implicar a comunidade educativa e a sociedade no seu conxunto na promoción da transformación social necesaria para o cumprimento dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable a través de experiencias cos pés na terra que fomenten a conservación, a sustentabilidade, a protección ambiental e a resiliencia“. O goberno do CSS é horizontal e democrático a través dun Consello Reitor formado por representantes de todos os axentes participantes. Máis información: http://www.saberes.eu
Ver todas as entradas
Informar de un error
Es necesario tener cuenta y acceder a ella para poder hacer envíos. Regístrate. Entra na túa conta.

Relacionadas

Medio ambiente
Estreno 'Altri: a sede insostible’, un documental sobre los futuros efectos de la celulosa proyectada en A Ulloa
Este viernes 24 de mayo, El Salto y Xarda estrenan un proyecto audiovisual sobre cómo una multinacional portuguesa pretende destruir recursos naturales y sociales en el corazón de Galicia con la creación de una pastera diez veces más grande que ENCE.
Medio ambiente
Estrea 'Altri: a sede insostible', un documental sobre os futuros efectos da fábrica de celulosa proxectada na Ulloa
Este venres 24 de maio, O Salto e Xarda estrean un proxecto audiovisual sobre como unha multinacional portuguesa pretende destruír recursos naturais e sociais no corazón de Galiza coa creación dunha pasteira dez veces máis grande que ENCE.
Green European Journal
Green European Journal Agricultores indignados y olas de calor: elecciones en la India
En el contexto de las elecciones de la India, las cuestiones económicas y sociales se entremezclan con las crecientes temperaturas y el declive de las cosechas.
Sobre o blog
O Centro de Saberes para a Sustentabilidade (CSS) é un Regional Centre of Expertise on Education for Sustainable Development recoñecido oficialmente pola Universidade das Nacións Unidas. Ten como misión fundacional “informar, sensibilizar e implicar a comunidade educativa e a sociedade no seu conxunto na promoción da transformación social necesaria para o cumprimento dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable a través de experiencias cos pés na terra que fomenten a conservación, a sustentabilidade, a protección ambiental e a resiliencia“. O goberno do CSS é horizontal e democrático a través dun Consello Reitor formado por representantes de todos os axentes participantes. Máis información: http://www.saberes.eu
Ver todas as entradas
Contigo empezó todo
El Salto libros El Salto lanza su propia línea editorial con un libro sobre la otra historia de España
El Salto Libros se estrena con el volumen ‘Contigo empezó todo’, del periodista Eduardo Pérez, otra visión de la historia de España a través de 30 episodios olvidados. Suscríbete y te lo enviamos gratis.
Desigualdad
Gary Stevenson Gary Stevenson: “Permitimos que el debate económico esté dominado por ricos y eso conduce a una idiocracia"
El londinense pasó de ser el trader más rentable de uno de los mayores bancos del mundo a convertirse en un activista contra la desigualdad y contarlo todo en su primer libro.
Elecciones
Elecciones europeas La izquierda lleva sus cuentas pendientes a unas Europeas que ponen a prueba el contraataque de Sánchez
El Partido Popular y Vox plantearán una campaña en clave nacional contra el “sanchismo”. El presidente del Gobierno ha salido reforzado en las encuestas tras las elecciones catalanas pero no superará al PP según una reestimación de datos del CIS.
Genocidio
Genocidio La Corte Internacional de Justicia ordena a Israel detener la ofensiva de Rafah de manera inmediata
El Tribunal de la ONU da un nuevo aviso al Gobierno de Netanyahu y le ordena detener la ofensiva de Rafah ante la constatación de que sus anteriores órdenes no han sido cumplidas.
Extractivismo
Extractivismo Varela y su arena: una lucha por la supervivencia en Guinea Bissau
En una pequeña localidad de Guinea-Bissau, un grupo chino, apoyado por actores senegaleses y el propio Estado guineano, planea explotar los recursos minerales y la arena de la región.
Extrema derecha
Opinión “La alianza global de los patriotas” y el oxímoron “anarcocapitalista”
Tanto la extrema derecha de Milei como la de Abascal pueden confluir en que la ‘libertad’ sea reducida sólo al privilegio de acumular, en un ‘fascismo de mercado’.

Últimas

Palestina
Palestina Cientos de estudiantes toman la Universidad Humboldt de Berlín en apoyo a Gaza
La ocupación de la institución, renombrada “Instituto Jabalia” en honor al campo de refugiados de Gaza, termina con el desalojo de la policía 30 horas después.
Arte
Arte El arte visual de Mahmoud Alhaj ilustra la huella de la violencia de Israel en Palestina
El artista Mahmoud Alhaj expone en Barcelona su proyecto ‘Violence 24/7’, una alegoría visual sobre los efectos que la ocupación israelí tiene en los sujetos, la conciencia y la geografía palestina.
Más noticias
Catalunya
Catalunya PSC, Junts, PP y Vox tumban la regulación de los alquileres de temporada en el Parlament catalán
El decreto que regulaba los precios de alquiler de temporada y habitaciones ha estado en vigor menos de un mes. Ha sido la primera votación tras las elecciones del 12 de mayo en Catalunya.
Especulación inmobiliaria
Especulación inmobiliaria El PSOE retira la Ley del Suelo ante la oposición de sus socios y del PP
La falta de acuerdo con el PP y el voto contrario de Sumar, Podemos, Junts y ERC lleva al gobierno a retirar una reforma que facilita los pelotazos urbanísticos, según las críticas de sus aliados parlamentarios.
Derecho a la vivienda
Derecho a la vivienda Instituciones, fondos buitre e inmobiliarias se dan cita en Madrid en plena crisis de vivienda
Decenas de organizaciones sociales suman sus fuerzas contra la feria inmobiliaria SIMA, un evento que reúne desde el martes a fondos de inversión e instituciones públicas para promocionar el uso de la vivienda como activo financiero.

Recomendadas

Cine
Cine y vivienda ¿Dónde están los desahucios en las películas españolas?
Con excepciones señaladas como ‘En los márgenes’ o ‘Antidisturbios’, el conflicto de la vivienda sigue ausente de las ficciones que aspiran a retratar nuestro presente.
Genocidio
Genocidio Karim Khan: el tipo duro que ha puesto contra las cuerdas a Netanyahu y de los nervios a Biden
La decisión de la Fiscalía del Tribunal Penal Internacional de solicitar órdenes de detención contra los jerarcas israelíes responsables de la masacre de Gaza genera división entre los países europeos e indigna al gobierno de Estados Unidos.
Biodiversidad
Biodiversidad Natura 2000: una red de protección medioambiental amenazada por la agricultura
La pieza central de las políticas de protección medioambiental ha sido incapaz de frenar el avance de la agricultura intensiva en zonas sensibles. Visitamos tres ecosistemas protegidos en España, Portugal y Alemania para comprobar su impacto