AGANTRO
O mundo en chamas

Escribo dende México sobre a violencia no país e no mundo, pois alén da invención da «narcocultura», compre reflexionarmos sobre o violentamento global do imaxinario, a sociedade e a política.
Cierre de campaña elecciones México 2024
Peche de campaña de Claudia Sheinbaum no Zócalo da Cidade de México, onde foi xefa de goberno.
Doutor en Antropoloxía Social e Investigador Posdoutoral na Universidad Michoacana de San Nicolás de Hidalgo (México).
9 jun 2024 06:00

A Avenida Acueduto é un longo tramo de vía que corre á beira doutra importante arteria central da cidade: a Avenida Madero. Estamos en Morelia, México, cidade que celebra nestes días os 483 anos da súa fundación. E aínda que levamos meses esperando que chova, no que é xa unha das épocas máis quentes e secas na historia do país, o certo é que toda a auga que necesitamos contrasta co chuvieiro de tempo que caeu dende que a cidade botou a andar, primeiro como Valladolid, e logo como Morelia, en lembranza do heroe da Independencia, José María Morelos e Pavón. Para celebralo, o sábado 18 de maio organizáronse varios concertos de balde no centro. Un cartel que axuntou os ritmos máis bailables da música latina co son da banda norteña de Sinaloa. Pero sen dúbida o prato forte da velada foi Emmanuel, un nome que pode que non diga moito en España, pero que é un emblema da música romántica e do pop latinoamericanos.

No seu libro Escenas de pudor y liviandad (Ed. Grijalbo, 1988), o escritor Carlos Monsiváis referiuse ao concerto que Emmanuel deu en 1986 na sala Metrópolis da Cidade de México, no acomodado sur da capital. Naquel tempo, o cantante arrincaba suspiros a quen se deixaba atrapar polos seus orixinais movementos. Por entón, as letras e os contoneos do cantante daban corpo ao sexenio priísta de Miguel de Lamadrid. Para Monsiváis, Emmanuel encarnaba “la ligazón entre el sentimentalismo de los miembros del Gabinete Económico y el de los clubs de admiradoras”. Agora, case corenta anos despois, un veterano e ben conservado artista, coa voz naturalmente mermada, facía un concerto ao aire libre xunto á impoñente catedral moreliana. Dende alí, detiña uns segundos o concerto para referirse á violencia que arrasaba ao país e lanzaba unha mensaxe na que falaba de Deus, Xesús e da Virxe de Guadalupe. Ogallá que Monsiváis tivera estado alí para comparar os dous concertos da estrela!

Desafortunadamente, Monsiváis non apareceu, e o único que quedou para “facer o paro” (expresión coloquial mexicana que significa ‘axuda’ ou ‘intercesión’) ao seu recordo foi un espido e “güero” (‘louro’) antropólogo, poeta de extranjis, errante fillo da emigración galega que chegou a América, e que agora, ante o totémico cantante, que xa só poñía significado á nostalxia, emocionábase discretamente ante os recordos daquela voz que chegaban soando dende a súa afastada infancia, mentres pensaba no México presente, un país que non deixaba de interpelalo coas súas múltiples expresións e excesos de todo tipo. É máis que probable que para comprender un país como este, para incorporalo e facerse carne con el, un deba asumir esa clase de excesivos contrastes e aprender a escorregarse dende a éxtase sensorial dunha riqueza cultural xigantesca ata o tremor que nos percorre cando nos decatamos, un día si e outro tamén, dos novos corpos que apareceron no centro da “nota vermella” (xénero periodístico adicado aos crimes), pero que podrecen nas marxes da historia, en anacos con claros sinais de tortura.

O propio Monsiváis conxugou aquela pudorosa lixeireza dos seis anos de goberno de Lamadrid e o seu pop-emmanuelismo, co tremor dun presaxio futuro que trocou a imaxe nacional Guadalupana pola contraimaxe ensanguentada da Santa Morte, que tanto veneran os asasinos co fin de salvar o coiro ou, cando menos, de deixar un cadáver dunha peza e non en pedazos metidos en bolsas de lixo. Así foi que o escritor ideou outro título clarividente: Los mil y un velorios (Debate, 2009), no que dá conta dos relatos máis sanguentos que permanecen xunto á historia recente do país e a iso que se deu en chamar —con máis olfacto comercial que reflexivo— “narcocultura”, cuxa banda sonora xa non aposta polas melodías románticas, as facianas anenadas e os movementos felinos, senón máis ben polos “galos” crus e belicosos que saen á escena cargados con cocaína e prata -a do diñeiro e a das balas-, e cos movementos secos que mellor conveñen a un nihilismo desesperado disposto a matar ou morrer por nada, pois como cantaba o lendario cantante de corridos Chalino Sánchez, “pa’ todo el que vive recio se encuentra lista una fosa”.

Neste punto, dá igual que falemos do flamenco-trap de Rosalía, do impostado carisma que amosan os narcos das series e telenovelas, do corrido “tumbado” de Peso Pluma co seu Grammy ou mesmo do chamado estilo “rexional mexicano”, todo acaba convertendo a dor local en ferida nacional e beneficio transnacional

Precisamente, no seu libro Corridos tumbados: bélicos ya somos, bélicos morimos (Ed. Ned, 2024), o profesor José Manuel Valenzuela Arce recolle estas terribles palabras do intérprete sinaloense, ao que de feito “xuraron” de morte no medio dun dos seus concertos e mataron pouco tempo despois. A obra do profesor aborda esa música, cuxa popularidade leva tatuado o triplo percorrido actual das mercadorías culturais, tanto o do seu sentido local como o da súa confusión cos relatos nacionalistas e as mensaxes dun mercado global que lava o rostro do crime a forza de reduccionismos e clichés culturais. Neste punto, dá igual que falemos do flamenco-trap de Rosalía, do impostado carisma que amosan os narcos das series e telenovelas, do corrido “tumbado” de Peso Pluma co seu Grammy ou mesmo do chamado estilo “rexional mexicano”, todo acaba convertendo a dor local en ferida nacional e beneficio transnacional, e facendo que o sangue dos mortos se volva brillo para os vivos e falso resplandor de ouro “cortado” co sangue dos inocentes.

A saída máis simple tende a usar o nacional como pretexto para considerar todo isto, ou ben presentando á nación como o único que temos á man para afrontar os imperativos do capitalismo global, ou ben tentando convencernos de que a súa historia cultural proba que uns países gardan unha maior relación coa violencia que outros. O primeiro converteuse na estratexia predilecta da ultradereita á hora de fabricar confusión e ocultar detrás dese cacarexo oco da nación unha reeditada versión do darwinismo social e unha coartada para o delirio exterminador que mostra o capitalismo criminal dos nosos días. Pensemos nos recentes berros do energúmeno Javier Milei en España, na súa estudada mercadotecnia de anarcocapitalismo gore —con motoserra incluída— e na súa desubicada actitude de psicópata presidencial. O segundo, en cambio, sacrifica a imaxe simplificada e tópica duns países en beneficio doutros, que deste xeito se reafirman na arrogante idea de civilización e desenvolvemento que se teñen feito á medida. En ambos os casos, trafícase cunha visión adulterada da realidade, que toma o local e o nacional como proba dun destino antes que como un proceso histórico que involucra ao capitalismo global —ese que a ultradereita di atacar cando en realidade é o seu berce— no aumento da violencia en todo o mundo e en todos os sectores, dende os delituosos ata os económicos, mediáticos e políticos.

O máis sinxelo é escandalizarse dos masacres perpetrados polos cárteles da droga. O difícil é recoñecer a nosa complicidade co horrendo rumbo das cousas cando devoramos sen inmutarnos unha morbosa serie de HBO

Mentres as mercadorías globais —nas que cabe xa case todo, mafias, cancións e razzias étnico-politicas— desvían de si a sospeita de truculencia, algúns países e os seus rachos internos son utilizados como chibos expiatorios dunha violencia que non podemos limitar de ningún xeito ao crime organizado, senón que se converteu en algo moito maior, nun mal xeneralizado que degrada a política, o xornalismo e a comunicación, aos que converte nunha sucursal da pornografía da imaxe e da súa violenta visibilidade. Neste sentido, o máis sinxelo é escandalizarse dos masacres perpetrados polos cárteles da droga. O difícil é recoñecer a nosa complicidade co horrendo rumbo das cousas cando devoramos sen inmutarnos unha morbosa serie de HBO que fai caixa co despezamento dun cirurxián plástico en Tailandia cometido polo fillo dun popular actor, ou escorregamos nunha pantalla a imaxe do berro cristalizado de miles de nenos palestinos abandonados por un dedo que, resignado a non poder facer nada, só aprendeu descender cada vez máis, como quen fose durmido camiño do inferno.

O antropólogo e historiador Claudio Lomnitz abordou o tema da violencia no caso de México. Así o fixo nos seus dous libros, El tejido social rasgado (Ed. Era, 2022) e Para una teología política del crimen organizado (Ed. Era, 2023), nos que, entre outras cousas, alude ao macabro rexurdir do canibalismo entre grupos do crime organizado. Con todo, o máis salientable é a aterradora pregunta que expón: e se estivera a emerxer outro tipo de Estado cuxa soberanía se reflicte precisamente nese crime totalmente caprichoso que comete o líder criminal? Unha arrepiante posibilidade que, por unha banda, nos leva a pensar na “necropolítica” analizada polo pensador camerunés Achille Mbembe, e, por outra, fainos lembrar a sospeita que historicamente sinalou ao exército como o executor dos desmáns e abusos ordenados ou autorizados polo Estado. Na conciencia de países como México, isto último é algo aínda moi presente (Europa, por desgraza, o esqueceu), con crimes asociados aos sucesivos gobernos de Felipe Calderón e Enrique Peña Nieto -instalados comodamente en Madrid grazas ao favor da ultradereita española- e que recentemente algúns tamén sinalaron con respecto á militarización do país durante a presidencia de Andrés Manuel López Obrador.

Pero mentres a violencia produce os seus mortos nos baldíos rexionais e os conta ou silencia a milleiros nas solipsistas e branqueadas narrativas nacionais, o tráfico de influencias lava as súas mans ensanguentadas nas eiras internacionais e resitúa as consecuencias do tecido social rachado sinalado por Lomnitz nun escenario que vai alén de calquera caso particular, por moi morboso e vendible que sexa. É aí onde as análises do antropólogo mexicano poden completarse con outras. Dende un nivel microcultural, coas que apuntan ao boom comercial das series de narcotraficantes, á conquista “glocal” da música norteña e aos imaxinarios de poder, destrución e morte a través dos cales a ampla gama de narcocorridos acapara as paisaxes sonoras de cidades como Morelia. Dende un macrosocial, coas que vinculan o avance do capitalismo neoliberal cun dispositivo transhumanista que fusiona a violencia planetaria co control tecnolóxico e integral sobre a vida dos individuos e sobre a vida, tout court. É o que sostivo o xornalista e intelectual mexicano, Sergio González Rodríguez, na súa obra Campo de guerra (Anagrama, 2015).

Perante un panorama semellante, nin a violencia pode ser vista como algo alleo á historia concreta dos lugares —o contrario a convirte nunha abstracción— nin tampouco podemos considerala como a expresión exclusiva dun suposto carácter local —algo que só esaxera o relativismo. O chairo incendiado co que Juan Rulfo cifrou metaforicamente unha parte real da violenta historia do México rural —algo que faría tamén Elena Garro na súa impresionante novela Los recuerdos del porvenir (451 Editores, 2011)— convive hoxe cun mundo irreal que pretende negar as propias chamas que o consomen cunha violencia atroz, crecente e global. Non se trata, pois, de negar os particularismos. Como entenderíamos entón que Deus, Cristo e a Morena Guadalupana caiban no concerto dun vello ídolo da canción? Trátase máis ben de integralos nunha historia xeral da violencia neoliberal, sen desentendérmonos tan comodamente dos lazos que os unen aos nosos propios consumos e á agresividade das nosas agónicas relacións sociais. Sexa como for, como metáfora ou nota vermella, o certo é que hoxe unha gran parte de nós camiñamos coma se unha fosa común estivese a esperarnos: así de recia anda a cousa.

Informar de un error
Es necesario tener cuenta y acceder a ella para poder hacer envíos. Regístrate. Entra na túa conta.

Relacionadas

Ejército Zapatista de Liberación Nacional (EZLN)
30 años del levantamiento del EZLN Los cambios en la Autonomía Zapatista
La autora hace un análisis sobre cómo el zapatismo concibe la Autonomía y los diversos cambios organizativos que han realizado a lo largo de tres décadas.
México
Elecciones generales Claudia Sheinbaum, primera mujer presidenta de México
La candidata de la coalición Sigamos Haciendo Historia y sucesora de López Obrador al frente de Morena gana las elecciones con un 57,5% de los votos.
Ejército Zapatista de Liberación Nacional (EZLN)
Elecciones en México El EZLN y las elecciones en México
Los desencuentros del Ejército Zapatista de Liberación Nacional con el poder político en México han sido constantes. Desde el levantamiento de 1994 la posición del zapatismo frente a las elecciones ha tenido tres momentos clave.
Minería
Mina de Touro A Xunta oculta desde xaneiro a solicitude dun novo megaproxecto mineiro en Touro
Cobre San Rafael solicita ademais que sexa considerado Proxecto Industrial Estratéxico para “facilitar a súa tramitación exprés e impedir a participación pública”, segundo indican máis dun cento de colectivos nun comunicado conxunto.
Biodiversidad
Consejo Europeo Luz verde a la Ley de la Restauración de la Naturaleza tras meses de bloqueo
El cambio de postura de la ministra de Medio Ambiente austriaca, que ha votado en contra de la opinión de su canciller, y la abstención de Bélgica han sido claves para acabar con el bloqueo de conservadores y ultras al paquete medioambiental.
Violencia policial
Racismo Dos policías locales de Madrid, a juicio por agresión racista
Los agentes golpearon al único menor racializado que saltó la verja del recinto ferial de la Vaguada el pasado 13 de octubre.
América Latina
Raúl Zibechi “Gaza es el fin de la humanidad. Hay un proyecto de exterminio de los pueblos molestos”
Raúl Zibechi es uno de los pensadores latinoamericanos que mejor ha explicado desde su labor como ensayista y periodista las transformaciones experimentadas en las últimas décadas y el papel de los movimientos en el pasado y futuro de la región.
Justicia
Problemas con la justicia Joaquín Urías: “La mayor campaña de desprestigio de la judicatura la están haciendo los propios jueces”
Desde 2017, una serie de jueces parecen haberse subido al monte. El jurista Joaquín Urías desgrana en su último libro las circunstancias de este destape y las consecuencias que esto puede tener para la democracia en su conjunto.
Series
Series Los Chochos voladores vienen por ti
Ha vuelto ‘We are Lady Parts’, alhamdulillah, pero igual no te gusta lo que tienen que decir. ¡Un, dos, tres, cuatro!

Últimas

Comunidad El Salto
Comunidad El Salto Las cuentas de El Salto 2023-2024: cada vez más, un gran medio financiado por la gente
El Salto supera el millón de euros anuales de ingresos y aumenta su plantilla hasta llegar a las 28 personas empleadas. Todo eso con criterios éticos de financiación, funcionamiento horizontal y una cooperativa de propiedad colectiva.
Ejército Zapatista de Liberación Nacional (EZLN)
30 años del levantamiento del EZLN Los cambios en la Autonomía Zapatista
La autora hace un análisis sobre cómo el zapatismo concibe la Autonomía y los diversos cambios organizativos que han realizado a lo largo de tres décadas.
Infancia
Infancia sin toros Duras críticas al palco infantil en la feria taurina de Badajoz
La Fundación Franz Weber califica de preocupante y aberrante la propuesta empresarial de habilitar un espacio para la infancia en la plaza de toros.
Ayuntamiento de Madrid
Campamentos de verano en Madrid Sin campamento urbano a menos de una semana del fin del cole
250 familias de Puente de Vallecas se enteran en el último momento de que la primera semana después del fin de curso escolar no habrá campamento infantil urbano por un retraso en la licitación del servicio.
Alquiler
Alquiler La subida del alquiler en la Comunidad Madrid es más del triple de la media nacional
Mientras que la subida de los alquileres ha sido del 4% de media desde mayo del año pasado, los precios en la Comunidad de Madrid han escalado un 14,2%.
Más noticias
Minería
Minería en Galicia La Xunta oculta desde enero la solicitud de un nuevo megaproyecto minero en Touro
Cobre San Rafael solicita además que sea considerado Proyecto Industrial Estratégico, según indican más de un ciento de colectivos en un comunicado conjunto, para “facilitar su tramitación exprés e impedir la participación pública”.
CNT
Sindicalismo ‘Morala’: “Como las seis de La Suiza, fuimos condenados para dar escarmiento por unos hechos que no cometimos”
Miles de personas saldrán a la calle en Xixón para recordar que ´El sindicalismo no es delito. Tras el mitin de apoyo a las cinco sindicalistas de CNT y una trabajadora, actuarán Nacho Vegas y el Coru Antifascista Al Altu La Lleva.
La vida y ya
La vida y ya Sacar de raíz
Arrancar: Sacar de raíz (como cuando se arranca un árbol o una planta). Sacar con violencia algo del lugar a que está adherido o sujeto, o de que forma parte. Quitar con violencia.
Racismo
Movimientos sociales Por un antirracismo que no dependa del gran capital 
La sostenibilidad de muchas organizaciones antirracistas de América Latina y el Caribe depende, en gran medida, de la ayuda al desarrollo de la cooperación internacional o del supuesto altruismo o filantropía de las élites económicas.
República
Manifestación Desafío republicano en el décimo aniversario de la coronación de Felipe de Borbón
Más de 130 organizaciones sociales y políticas convocan una marcha en Madrid el 16 de junio. El manifiesto 'Felipe VI: diez años bastan' ha sido firmado por cuatro mil personas.

Recomendadas

Personas refugiadas
Refugiados Una cafetería para ser libre en el campamento de refugiados palestinos de Beddawi
Hatem Mekdadi abrió Achefak, que significa ‘Lo que tú quieras’, ante la falta de espacios de encuentro en los campos donde desde hace décadas se hacinan los hijos de la Nakba.
Cine
VEINTE AÑOS DE PORNO FEMINISTA Erika Lust: “La pornografía es política”
Erika Lust es un referente del porno feminista y del porno ético, aunque ella hace algunas puntualizaciones sobre esas etiquetas. Celebra veinte años de carrera con la publicación de un libro que recoge su trabajo.
Catalunya
Catalunya La celebración de la Copa América de Vela desata el malestar en Barcelona
El 22 de agosto dará inicio la Copa América de Vela en la capital catalana; un evento de dos meses de duración e inversiones millonarias que destroza el tejido vecinal de los barrios de la costa.