Cine
O Festival de Cans abre a súa XXIII edición cun programa que mira cara o despoboamento rural

O Festival de Cans arranca esta semana cun programa de máis de cen obras e trinta estreas, articuladas arredor do despoboamento do rural, o medioambiente e as narrativas LGTBIQ+, que atravesan as 35 curtametraxes a concurso e as 20 pezas da sección de videoclips. O director Alfonso Pato ten claro que Cans non busca bater récords nin competir cos circuítos industriais; quere construír un espazo “con identidade propia enraizado na comunidade local”.

Entre os grandes atractivos fóra de competición está o avance de El balance de los daños, a serie documental inédita sobre o final de Siniestro Total, coa presenza do director Mikel Clemente e de Julián Hernández. Doutra banda, as tres longametraxes de ficción proxectadas fóra de competición son 8, de Julio Medem; La buena hija, de Júlia de Paz; e As liñas descontinuas, de Anxos Fazáns. 

O festival arrincou onte con Julio Medem e a súa longametraxe 8. A película constrúe un retrato da Guerra Civil e das súas consecuencias a través de oito planos secuencia que percorren noventa anos de historia española, entre 1931 e 2021, seguindo en paralelo as vidas de Octavio e Adela, nados o mesmo día da proclamación da Segunda República en pobos veciños. No reparto aparecen, entre outros, Tamar Novas e Javier Rey. 

O sábado 23, Medem protagonizará o coloquio no Torreiro, onde falará da evolución do cinema desde os anos 90, do polémico La pelota vasca e do momento en que rexeitou unha proposta de Spielberg. 

A inauguración oficial, porén, é o xoves 21 co filme La buena hija, de Júlia de Paz, producida polo galego Sergio Grobas e triunfadora no Festival de Tallin con Mellor Película e Premio do Público. A historia narra o xiro que a influencia do pai artista provoca nas tres xeracións de mulleres dunha familia. Janet Novás, protagonista e Chimpín de Prata desta edición, estará presente no encontro posterior coa directora e Julián Villagrán.

O festival entrega cada ano dous recoñecementos: o Premio Pedigree, o máximo galardón do certame, e os Chimpíns de Prata, tres distincións que van para figuras da cultura e tamén, sempre, para un veciño ou veciña da aldea. 

Este ano o Premio Pedigree vai para Jaione Camborda, a primeira realizadora española en ganar a Concha de Ouro en San Sebastián con O Corno. Rodar en galego e levar a lingua a máis de corenta festivais internacionais é un trazo constante da súa obra, que inclúe tamén Arima, premiada en Sevilla. O venres 22, unha retrospectiva das súas pezas curtas incluirá un traballo inédito que o público descubrirá en directo.

A primeira xornada do martes acolleu unha homenaxe a Celso Bugallo, falecido en decembro de 2025. Malia ser reclamado por directores como Amenábar —con quen gañou o Goya ao mellor actor de reparto por Mar adentro— ou Fernando León de Aranoa, Bugallo sempre estivo disposto a traballar en curtametraxes e arriscar con cineastas novos. 

A retrospectiva homenaxe a Bugallo reuniu pezas como Curricán, de Álvaro Gago, a premiada Calquera infinito posible, de Roi Fernandes, e El bosque del consuelo, de Ethel Jagolkowski, aínda inédita en Galiza. 

Os tres Chimpíns de Prata serán para Janet Novás, Paco do Buraco e Víctor Coyote. Janet Novás obtivo o Premio Goya á Mellor Actriz Revelación polo seu papel protagonista en O Corno; e foi ademais a primeira artista galega en conseguir o Premio Nacional de Danza.

Paco do Buraco —Francisco Novás, pai de Janet— é o veciño homenaxeado nesta edición pola súa labor para a preservación e reconstrución do Muíño do Froxán, así como a súa implicación en iniciativas veciñais en defensa do medio ambiente e do río de Cans.

Víctor Coyote, músico, debuxante e realizador; construíu unha carreira como ilustrador para filmes de Álex de la Iglesia ou La Cuadrilla. O sábado 23 actuará no Invernadoiro Rei Zentolo —o invernadoiro duns veciños de Cans reconvertido nun dos espazos máis singulares do festival— presentando o seu novo traballo El Propio, e proxectarase tamén unha retrospectiva de videoclips e curtametraxes nos que participou ao longo da súa vida.

Doutra banda, dentro do programa, a sección Oficios Invisíbeis achega cada día unha muller profesional emerxente do audiovisual galego para explicar un traballo esencial pero pouco visible: Bibi Martín, deseñadora de vestiario; Alba Pego, sonidista; e Laura Piñeiro, montadora.

Fóra de competición tamén se proxectará 360 curvas, de Alejandro Gándara e Ariadna Silva —Mestre Mateo ao mellor documental— que conta a historia dunha comunidade da Fonsagrada que nos anos 90 se rebelou contra o abandono institucional nunhas revoltas coñecidas como ‘As Movidas’. Ao rematar a proxección, algúns dos músicos de De Ninghures actuarán en directo nun pase especial, nun encontro entre memoria oral, territorio e música en vivo moi propio do espírito do certame. 

Ademais, o Proxecto Cans 303 —coordinado por Juanma Lodo con veciñas e veciños de varias xeracións— presentará Non me movas os marcos, a súa primeira ficción, na que traballaron máis de corenta persoas da aldea; diante e detrás das cámaras.

A liña do despoboamento e da identidade territorial marca tamén a retrospectiva internacional, dedicada este ano ao cineasta portugués Paulo Carneiro, cuxo traballo xira arredor da fronteira galego-portuguesa e das comunidades rurais que resisten. Un foco que, segundo a organización, identifica especialmente os valores do festival.