Opinión
Nos ríos, nas folgas, nas romaxes

O 15 de novembro de 1976, poucos días despois da primeira folga xeral (12N) convocada tras a morte de Franco, publicábase Con pólvora e magnolias, de Xosé Luís Méndez Ferrín.

O 15 de novembro de 2026, poucos días despois da xa histórica folga xeral do 11N, celebramos os 50 anos desta obra na que se materializou unha maneira única de entender a resistencia e a creación poética.

“Na sindical reconstrución diaria
de cada cousa rompida e volta a endereitar,
na unión mínima dos homes darredor dun problema sórdido,
en cada petición en grupo,
ao cabalo de cada contubernio de mans dadas,
reclamo a liberdade pró meu pobo.
[...]
Nos ríos, nas folgas, nas romaxes, [...]
reclamo a liberdade pró meu pobo”.

Nos ríos de persoas que percorreron as rúas este mércores vimos o mesmo pobo ao que canta Ferrín no gran poema que pecha Con pólvora e magnolias, dedicado a Moncho Reboiras. Resulta inevitable conversar coas loitas do pasado no aniversario dunha obra na que non só son temas centrais a autodeterminación e a resistencia antifascista, senón tamén o propio paso do tempo. No poemario conflúen o “espanto do tempo non detido” e a aceptación dunha morte de rostro fermoso nun devir dialéctico que constrúe a colectividade a partir da súa propia aniquilación, do seu propio naufraxio, da súa propia derrota.

Non escribe X. L. Méndez Ferrín en termos de vencedores e vencides. As dúas acepcións da palabra derrota tórnanse indistinguibles nun discurso construído na deriva “da auga confuciana, irrepetible” que precipita os corpos e os desexos converténdoos no alimento dun futuro que nace e morre, que florece e que detona, que é pólvora e magnolia, no que estamos “moitos xa para sempre derrotados” “á espera dunha poboación máis fera e leda”.

Nas folgas, esa poboación é unha realidade. Rendemos homenaxe a un autor que sufriu en primeira persoa a censura e a represión franquistas, que foi detido, procesado e encarcerado pola súa escrita e a súa acción política, nomeadamente nas mobilizacións obreiras de 1972 en Vigo, mesma cidade na que hai uns días, como en moitos lugares da Galiza e o estado español, decenas de milleiros de persoas berraron contra a especulación e o avance da extrema dereita.

“[...] E despoixas
os meus amigos con facianas e corpos esguíos de fouce
sóbor dos lentos ríos pretendan acelerar mundo pra nós
e volten sóbor do peito e concéntrense en núcleo escuro e puño.”

Porque a nosa derrota non é a de quen se rende ante a violencia represiva, nin ante unhas circunstancias materiais devastadoras. A nosa derrota é unha intemperie e un desgarro, unha vulnerabilidade feroz que nos fai conscientes da nosa mortalidade e crítiques na nosa aceleración, que nos permite “combater e se-lo lóstrego” mesmo desde un ceo desamparado cumprindo coa esperanza que atopamos en Con pólvora e magnolias de que “a determinación de chorar non impida a fouce”.

“e vai nacendo noutros i esto é o grande milagre
(¡UNHA LAPA LENE, UNHA CANDELEXA!)
da conciencia desta patria
conservada en pequenos corazóns
ardentes con fogo doce que non morre”

Nas romaxes toca celebrar agora o aniversario dunha obra indispensable da nosa literatura. Méndez Ferrín defendeu en numerosas ocasións, citando a Mao, que a pobreza estética pode volver contrarrevolucionaria unha poesía social coas mellores intencións. En Con pólvora e magnolias concretou esta máxima cuns textos tan esixentes coma comprometidos, inseridos mediante a referencialidade e o artefacto formal na gran corrente da literatura universal da súa contemporaneidade.

Medio século despois da súa publicación, cando Alvarellos publica a edición facsimilar de Con pólvora e magnolias, cun epílogo de Anxo Angueira, o poemario segue vixente a través das lecturas e revisións coas que o afundimos un pouco máis na derrota e o transformamos un pouco máis no futuro. Segue vixente na vontade de coñecer e dialogar con obras que nos resultan alleas por tempo ou por espazo. Segue vixente na construción líquida e bifurcada do noso relato colectivo. No desamparo e na celebración, contraditories sempre e vulnerables, saudarémolo con flores e disparos “nunha festa que celebre o paso dialéctico de todas as cousas do mundo”.