Poesía
Luz Fandiño, a poeta rebelde que loitaba cantando

Patricia González e Alejandro Balbuena, músicas e amigas de Luz Fandiño, foron as últimas persoas que a poeta recoñeceu antes un do seu desnacemento. Na mesma cociña na que estiveron con ela tantas veces, lembrámola.
Luz Fandiño pasamento - 5
Alejandro Balbuena Ojea e Patricia González Iglesias (Acordeireta) con Luz Fandiño o xoves 18 de abril, unha semana antes do seu desnacemento.
5 may 2024 12:00

O 1 de maio, o Día da Clase Traballadora, viaxamos a Saiáns, á casa de Patricia González Iglesias e Alejandro Balbuena Ojea, dúo vigués que conforman a agrupación Acordeireta. No traxecto en coche penso en Luz indo cara a mesma casa, na furgo de Alex e Patri, cheirando un limón para non marearse e bebendo groliños de auga con mel e pingueiras de limón. A casa das amigas de Luz está nunha curva. É unha casa con dous pisos, abaixo Patri ten o seu Obradoiro de Costura onde traballa: “Ás veces falaba con ela por teléfono mentres cortaba os vestidos e un dos recordos máis bonitos que teño é que me recitaba do outro lado do teléfono, iso era incrible”.

Obituario
Obituario | Luz Fandiño Ata sempre, comandanta!
Luz Fandiño era unha punky, inamovible nos seus ideais e no seu discurso. Unha muller que, a pesar de ter vivido as peores miserias, chegou ao final da súa vida coa súa enerxía adolescente e co seu espírito de loita intacto.

“A min tamén me recitaba ao teléfono, se cadra un poema que escribira ese mesmo día e dicía neniño, a ver se che gusta este poema que escribín hoxe”, engade Alex. “O máis lindo disto é que agora ao ler os seus poemas é como se puidese escoitar a súa voz”.  A voz de Luz Fandiño, con esa cadencia tan particular, soa na sala da casa de Patri e Alex, a través do seu poema Soedade, que forma parte do que será o novo disco de Acordeireta. “Ela puido escoitar este tema porque a rapaza que a coidaba, Laura LaMontagne, púxollo. Gustaríanos tela levado con nós cando teñamos o proxecto rematado pero non puido ser”.

Luz Fandiño pasamento - 3
Alejandro Balbuena Ojea e Patricia González Iglesias na cociña da súa casa, acompañadas dos libros de Luz Fandiño. Fotografía de Rui Grenha. Rui Grenha

Loitar cantando con Luz

Loitar cantando (2020) é o primeiro traballo de Patricia González Iglesias e Alejandro Balbuena Ojea. En homenaxe á súa amiga poeta puxéronlle de lema as palabra de Luz Fandiño. “Unha muller loitadora, valente, insubmisa e xenerosa que ilumina sempre o noso camiño coa súa sabedoría, memoria sen fin e alma moza. Cada verba súa é unha ensinanza para nós”, escriben no vídeo que está colgado na súa canle en Youtube, onde se pode ver á poeta rodeado dos seus porquiños (os bonecos que zurcía e agasallaba ás amigas e aos amigos). “O día da incineración de Luz ás persoas que nos acordou levamos os porquiños e xuntamos alí máis de vinte, e eu pensei, pero cantos porquiños tería feito esta muller, 200?”, pregúntase Patri.

O seu era estar nas manis, era a súa vida. Ás últimas que foi foron as que houbo por Palestina, escapoulle ás coidadoras e alí foi, con dous bastóns

No cuarto do fondo das amigas músicas viguesas de Luz hai tres bonequiños feitos por ela. “Cando durmía na nosa casa quedaba nese cuarto. Un día pola mañá espertou cedo e veu para a cociña onde estás ti sentada xusto e púxose a ler o Cancioneiro da loita galega de Florencio Delgado Gurriarán, cando nos erguemos aquí estaba toda emocionada lendo o libro e coas cadelas, Cuca e Nora, ao seu lado”. “Tiña unha devoción polas nenas e nenos e polos animais. Cada vez que ía andando e vía unha cadeliña xa quedaba con ela. Ás nosas fíxolle un poema a cada unha, primeiro a Cuca e logo para Nora”. “Sempre que falaba con ela por teléfono preguntábame polo meu compañeiro, Alex, e por elas”, di Patri. “Eu cando lle chamaba dicíalle son o pai de Cuca e Nora e xa me dicía ai neniño, ai neniño, toda emocionada”, engade Alex.

Coa mesma emoción acompañaba Luz Fandiño a Patricia González e a Alejadro Balbuena a todos os lugares aos que ían xuntas: concertos, foliadas, presentacións de libros, incluso á presentación do documental que conta a súa vida A poeta analfabeta, que realizou hai uns anos Cósmica Producións, baixo a dirección de Sonia Méndez, e, como non podía ser doutro xeito, tamén ían a manifestacións. “O seu era estar nas manis, era a súa vida. Ás últimas que foi foron as que houbo por Palestina, escapoulle ás coidadoras e alí foi, con dous bastóns”.  E que Luz foi sempre, así, “rebelde, Luz” (p. 44), escribe Lupe Gómez no libro Luz e Lupe (2005), a biografía que a poeta fixo da poeta rebelde.

“Contábanos que cando a policía lle pedía o carne de identidade nas manifestacións ela dicíalle que non o trouxera e cando lle pedían o nome daba o da súa avoa, e de domicilio o enderezo da casa onde nacera no Sar, que xa non vivía alí, e logo dicía, a ver neniña, que me van facer con 80 anos?”. “Unha vez díxolle a un policía que a pistola que tiña na man que a pagara ela cos seus impostos!”. Así era Luz, rebelde, Luz.

Luz Fandiño pasamento - 4
Alejandro Balbuena e Cuca xunto ao poema que Luz Fandiño lle escribiu á cadela, a quen lle tiña moito cariño. Rui Grenha

O éxodo e as fames

“Cando lle pregunto que é para ela a emigración, ela dime que é o desangre dunha terra. E acórdase tamén do que dixo Castelao que, os galegos cando ían á emigración, nunca se cortaba o seu cordón umbilical con Galicia” (p. 67), recolle Lupe Gómez (2005). Na biografía que ela mesma editou tamén sinala que Luz foise para Bos Aires con vinte e un anos (p. 72). “Contounos anécdotas moi duras de Bos Aires”, confesa Patri. “Luz sempre dicía que non viviu unha emigración, viviu un éxodo”, lembra Alex. Nos seus propios versos que conforman a Escolma de Poemas (1950-2010), editado no 2011, podemos ler: “Ministro da Emigración: / é que vostede sofre o desterro, / o sangar da nosa terra / ese éxodo tristeiro / que sofrimos uns millóns?” (p. 23).

Luz sempre dicía que non viviu unha emigración, viviu un éxodo

“Ela dicía que era analfabeta porque pasou moita fame, fame de comer e fame de ler”, di Patri: “Eu coñecín / as tres fames / duras e crúas / e as tres / fixeron o seu / irreparable mal. / A primeira rouboume / á miña avoíña / e á miña nai / e levoume / para o desterro. / As outras dúas / aínda non / as puiden vencer: / fame de xustiza / e fame de saber” (p. 34), escribe na Escolma de Poemas (1950-2010). “Para ela o ben máis prezado era andar cos libros na maleta”, recorda Alex. Ler e saber.

Para ela o ben máis prezado era andar cos libros na maleta

“As  miñas aulas / foron as cociñas / e os retretes. / Alí coñécese / a dureza dos mestres, / son os mesmos: / Arxentinos, / Españois ou / Franceses / cuspen sadicamente / os meus suspensos” (2011, p. 33). Luz traballou sempre servindo casas e limpando. “En Compostela traballou limpando os baños públicos, e andaba coa máquina de escribir entre limpeza e limpeza”, lembran Patri e Alex. “E cando lle quixeron quitar ese traballo as compañeiras pediron reunión co alcalde de Compostela daquela e non as quixo atender, pero un día Luz veuno pola rúa e díxolle de todo, e cremos recordar que seguiron traballando aínda un ano máis grazas a iso, era rebelde para todo!”, sentencian.

Berro en herdanza

“Luz sentiu, e aínda sente, verdadeira devoción polas dúas marabillosas mulleres que a fixeron nacer á vida con ilusión. A súa nai Marina e a súa avoa Felisa. Fala delas con moitísimo amor, e cunha chispa especial de alegría nos ollos. Como se delas herdase todo o que agora é Luz. A rebeldía, pero tamén o amor pola lectura e polas palabras” (Lupe Gómez, 2005, p. 31). “Mamá, mamaíña / Eu son produto da vosa vida, / da vosa historia, da vosa memoria (...) vós, mulleres libres, / mulleres na vosa época / incomprendidas”, podemos ler nun dos seus poemas (2011, p. 84).

Luz referíase á súa avoa como mamaíña. Ela foi quen lle transmitiu a importancia da lectura o do saber. “A mamaíña leía os libros clandestinos e era quen lle lía as cartas á xente de Compostela que non sabía. Entón ela dicíalle a Luz que tiña que aprender a ler, que eles o que querían e que fosen uns analfabetos que non soubesen ler”. As integrantes de Acordeireta lembran unha anécdota que lles contaba a súa amiga sobre o acontecido cunha bandeira cando ela era pequena: “era un día especial e Franco mandou poñer as bandeiras, e colleu a nai de Luz, que debía ser como ela, e puxo a bandeira da república, e todas lle dicían marcha ao monte que van ir a por ti. Veu a policía, e leváronlle a bandeira, e a nai chegou á casa, non viu a bandeira e foi ao cuartel e reclamala. Veño pola miña bandeira, díxolle, non será esa?, e contestou: pois si, dixeron que puxera unha bandeira, non cal, eu na miña casa non teño outra. E déronlla e foise para a casa. Esa rebeldía ela tamén a tiña”, afirma Patri. “Hai outra anécdota de cando as monxas lle mandaran cantar o Cara al sol co puño en alto, ela ía baixando o puño e castigábana e dicía se me cansa el brazo, se me cansa el brazo!”.

Luz Fandiño pasamento - 2
Patricia González e Noelia Gómez nun momento da entrevista o mércores 1 de maio en Saiáns. Rui Grenha

Os libros e o amor danzante

A primeira vez que Luz Fandiño entrou á biblioteca do Centro Galego de Bos Aires ía a acompañar a unha amiga ao médico. Parouse na vitrina ante un libro de Cabanillas e entrou para preguntarlle ao bibliotecario, o señor Ares, se podía mercalo. O bibliotecario díxolle que podía lelo no Centro e levar libros prestados. Así comezou o súa historia de amor cos libros, que xa nunca remataría. Cantos libros terá publicados Luz? Pregúntolle a Patri: “A rapaza que llos escribía, Merche, Merchiña para ela, di que cre que como mínimo vinte”. “Escribir a era a súa terapia”, di Alex. “A poesía é a miña táboa / de salvación. / A poesía é a esencia / da miña vida. / A poesía é a gamela que / me mantén a flote”, deixou escrito (2011, p. 204). Luz escribía moi amodo, tremíalle a man. Escribía a rotulador. Nos últimos anos asinaba cun selo. “Sinto que as miñas / man van máis lentas / e máis torpes / para coller / as palabras / que veñen / ó meu maxín / á velocidade do / lóstrego / e cando quero / retelas e no / papel plasmalas / outras coa mesma / présa ocupan / o seu lugar” (2011, p. 187).

“O último que nos dixo ao despedirnos foi vós sodes diferentes”

“Un día estaba Luz na biblioteca do Centro Galego, e viñeron uns mozos falar co señor Ares. Un deles fixouse en Luz Fandiño e faloulle dun coro que tiñan, no que ela podía entrar a cantar (...) O primeiro día presentáronlle a moita xente, entre eles a Casal. Casal era o profesor de baile. ¡Bailaba! ¡Como bailaba! di Luz toda emocionada, e recoñece que en certo modo namorouse del véndoo bailar” (Lupe Gómez, 2005, p. 119). Casal foi o amor danzante de Luz Fandiño. Pero ela foise para París e el para Estados Unidos. “Ten cartas enfadada porque el marchara”, “pero ela sempre dixo que non quixo ir para alá con el, tiveron durante tempo unha relación por carta, ata que el enfermou”, di Patri. “Como en Estados Unidos non tiña médico casou con el para que viñera para Compostela e puidera ter unha sanidade. Casounos Vidal Bolaño. Máis ou menos un ano despois faleceu”. Luz ficou viúva.

En vida

“Gústanos facer as homenaxes en vida, e con ela puidemos facelo”, afirman Alex e Patri. E que Luz era xusto o que quería, que a festexaran en vida, de feito, deixou escrito: “En vida! / Só en vida, / se de verdade / ben me queredes, / agasalládeme / cun feixe de verbas amigas. / En vida / (...) “regaládeme / as flores dun libro / de poesía, será / máis fermoso, / se a súa mensaxe / leva a denuncia / coas súas espiñas. / En vida! / Só en vida!” (2011, p. 130). E cantou, vaia se cantou Luz, até o último minuto! Alex e Patri foron visitala ao seu piso de Compostela a semana antes do seu desnacemento. “Fomos as últimas persoas que recoñeceu”. “Cando nos veu emocionouse e comezou a cantar primeiro o himno de Alfredo Brañas e despois Loitar cantando”. “Apertounos forte as mans, tiña as uñas pintadas de violeta”. “Tivo a miña cara nas súas mans e ficamos mirando durante moito tempo un para a outra, como dúas persoas namoradas”, sentencia Alex. “O último que nos dixo ao despedirnos foi vós sodes diferentes”. E así se despediron Patri e Alex da súa compañeira e amiga, a nena-vella rebelde coa que xa sempre cantarán loitando.

Informar de un error
Es necesario tener cuenta y acceder a ella para poder hacer envíos. Regístrate. Entra na túa conta.

Relacionadas

Océanos
Galiza Centos de embarcacións toman a ría de Arousa contra a celulosa de Altri e pola defensa do mar
A mobilización organizada pola Plataforma en Defensa da Ría de Arousa e Ulloa Viva conseguiu arrincar máis de 300 barcos que acudiron a recibir ao buque 'Arctic Sunrise' de Greenpeace á súa chegada a Galiza.
Ocupación israelí
Acampadas propalestinas A Policía desaloxa o alumnado acampado no Reitorado e na Facultade de Historia da USC
A primeira hora desta mañá, máis dunha decena de furgóns policiais chegaron ás instalacións universitarias para expulsar o alumnado que se manifestaba desde hai máis dun mes en protesta polo masacre israelí de Gaza
A Catapulta
A Catapulta Quico Valeiras, corazón ao servizo da poesía
O poeta do Carballiño visitou A Catapulta para falar sobre a súa relación coa literatura e o seu labor creativo
Represión
Antifascismo Una manifestación exige la libertad de los seis de Zaragoza tras cumplirse dos meses en prisión
La plataforma convocante de la manifestación, habla de “presos políticos” porque el único hecho probado es la participación en una manifestación ante la extrema derecha.
CNT
Sindicalismo ‘Morala’: “Como las seis de La Suiza, fuimos condenados para dar escarmiento por unos hechos que no cometimos”
Miles de personas saldrán a la calle en Xixón para recordar que ´El sindicalismo no es delito. Tras el mitin de apoyo a las cinco sindicalistas de CNT y una trabajadora, actuarán Nacho Vegas y el Coru Antifascista Al Altu La Lleva.
Personas refugiadas
Refugiados Una cafetería para ser libre en el campamento de refugiados palestinos de Beddawi
Hatem Mekdadi abrió Achefak, que significa ‘Lo que tú quieras’, ante la falta de espacios de encuentro en los campos donde desde hace décadas se hacinan los hijos de la Nakba.
Catalunya
Catalunya La celebración de la Copa América de Vela desata el malestar en Barcelona
El 22 de agosto dará inicio la Copa América de Vela en la capital catalana; un evento de dos meses de duración e inversiones millonarias que destroza el tejido vecinal de los barrios de la costa.
Cine
VEINTE AÑOS DE PORNO FEMINISTA Erika Lust: “La pornografía es política”
Erika Lust es un referente del porno feminista y del porno ético, aunque ella hace algunas puntualizaciones sobre esas etiquetas. Celebra veinte años de carrera con la publicación de un libro que recoge su trabajo.
Racismo
Movimientos sociales Por un antirracismo que no dependa del gran capital 
La sostenibilidad de muchas organizaciones antirracistas de América Latina y el Caribe depende, en gran medida, de la ayuda al desarrollo de la cooperación internacional o del supuesto altruismo o filantropía de las élites económicas.
República
Manifestación Desafío republicano en el décimo aniversario de la coronación de Felipe de Borbón
Más de 130 organizaciones sociales y políticas convocan una marcha en Madrid el 16 de junio. El manifiesto 'Felipe VI: diez años bastan' ha sido firmado por cuatro mil personas.

Últimas

Comunidad El Salto
Comunidad El Salto Las cuentas de El Salto 2023-2024: cada vez más, un gran medio financiado por la gente
El Salto supera el millón de euros anuales de ingresos y aumenta su plantilla hasta llegar a las 28 personas empleadas. Todo eso con criterios éticos de financiación, funcionamiento horizontal y una cooperativa de propiedad colectiva.
Palestina
Palestina Desalojan el intento de acampada propalestina de Plaça Catalunya
La Guardia Urbana de Barcelona ha desalojado las tiendas de campaña y ha denunciado y multado a quince personas esta madrugada.
Laboral
Laboral Luxemburgo vuelve a dar la razón a los interinos: la fijeza sin oposiciones es una medida válida
La respuesta del Tribunal de Justicia de la Unión Europea supone un duro varapalo al Tribunal Supremo, quien en mayo sentenció que rechazaba la fijeza automática para los interinos en abuso de temporalidad.
Cine
Desigualdad en el cine En el cine español siguen mandando los hombres: dirigieron siete de cada diez películas en 2023
Aunque aprecia mejoras en la lucha contra la desigualdad, el informe de 2023 de la Asociación de Mujeres Cineastas (CIMA) pone de manifiesto que los hombres siguen acaparando los puestos de poder y mayores presupuestos en el cine español.
Más noticias
Migración
Regularización La ILP Regularización vence al primer asalto de la ultraderecha en el Congreso
Vox se queda solo en la votación de su enmienda a la totalidad de la Iniciativa Legislativa Popular por la regularización extraordinaria de al menos 500.000 personas migrantes.
Desahucios
Barcelona El caso de Joana: a juicio tras recibir una paliza de un mosso en un desahucio ilegal
La joven, activista del movimiento por la vivienda en el Raval, iba a visitar a una amiga cuando se encontró que la estaban echando de casa, aún con el procedimiento archivado. “Van a golpear a la gente organizada”, dice.
Ocupación israelí
Acampadas propalestinas A Policía desaloxa o alumnado acampado no Reitorado e na Facultade de Historia da USC
A primeira hora desta mañá, máis dunha decena de furgóns policiais chegaron ás instalacións universitarias para expulsar o alumnado que se manifestaba desde hai máis dun mes en protesta polo masacre israelí de Gaza
Lanaren Ekonomia
Lanaren Ekonomia Mecaner enpresan itxieratik harago, trantsizio ekosozialista da bidea
VV.AA.
Mecaner Urdulizeko metalgintza enpresak jarduera guztia eten du, greba mugagabe baten ostean sindikatuen porrota ekarriz

Recomendadas

Italia
Historia Cincuenta años de Piazza della Loggia: memoria de una masacre fascista, de Estado y de la OTAN
La masacre de Piazza della Loggia EN 28 de mayo de 1974 se convertirá en un episodio fundamental para entender los años de plomo de la democracia italiana.
Migración
Fronteras En pausa frente al Mediterráneo: cientos de personas migrantes esperan en un hotel de la Costa del Sol
El centro de estancia temporal extraordinario para personas migrantes de Torrox (Málaga), se ha convertido en un ejemplo positivo frente a los intentos fallidos propuestos en otros municipios.
Inteligencia artificial
Inteligencia Artificial y cine ¿Sueñan los cineastas con ovejas eléctricas?
El debate sobre la adopción de la Inteligencia Artificial por las principales disciplinas artísticas sigue candente. La irrupción de Sora vuelve a poner el foco sobre los beneficios y riesgos que conlleva su uso en la generación de imágenes.