Movemento veciñal e urbanismo salvaxe - Portada

Gentrificación
Xentrificación en Galicia: as eivas dos modelos turísticos de Vigo e Santiago de Compostela

Cunha vontade política de desterro da marxinalidade e de concentración económica arredor do turismo, as institucións galegas están a expulsar as poboacións locais dos centros das súas cidades.
21 sep 2022 09:00

Julia e José Mario levan sesenta e seis anos rexentando unha das últimas tendas de alimentación que aínda subsisten no Casco Vello de Vigo. Dende o mostrador do seu ultramarinos, esta parella de viguesas foi testemuño dunha transformación sen precedentes no modelo da súa cidade. Pepe, como lle chaman tantas das persoas que pasan pola súa porta, era aínda un neno cando seu pai abríu Alimentación Rivera no barrio vello. Nos anos sesenta e setenta aquel era un espazo seguro de convivencia entre veciñas: “Había servizos para poder vivir case sen saír de aquí; farmacias, panadarías, tendas de roupa, de alimentación, cesteiros, o mercado e o seu peixe...”. Pero aquela vida e aquelas condicións materiais foron mudando. A irrupción da heroína e a cocaína polas xa asentadas canles de contrabando galegas colocaron á cidade no epicentro galego da toxicomanía. Nesa cartografía da devastación, amparada na desidia institucional, o barrio antigo foi o reduto da dogradición por antonomasia. En paralelo ao crecemento dos conflitos veciñais, as administracións local e autonómica asistiron, de esguello, ao envellecemento das infraestruturas do barrio. Moitas das vivendas tradicionais foron tornando inhabitábeis e algúns dos seus propietarios incluso deixáronas caer. Aquela foi unha oportunidade inmobiliaria para mercar vivendas centenarias a prezo de saldo e proxectar promocións urbanísiticas para as clases máis altas. Comezaba unha reformulación forzosa do céntrico barrio para convertelo na fachada turística da cidade. Para expulsar a marxinalidade e preparala para o turismo.

Hoxe, sobre o histórico negocio de Julia e José Mario sobrevoa unha orde de expropiación forzosa emitida polo Concello de Vigo. A causa de forza maior? Crear unha Oficina do Turismo. A excelencia da localización é innegable e a Administración local non é allea a isto. A apenas cen metros do mar e do Peirao de Transatlánticos, diante da porta de Alimentación Rivera pasean centos de visitantes día a día. “Pero o do turismo é algo novo en Galicia. Hai vinte anos, isto non acontecía e só eramos unha tenda de barrio”, reflexiona mentres observa a fachada da concatedral de Santa María, o templo cristiá máis significativo da cidade e que ten a escasos vinte metros da porta do seu negocio. A chegada da economía turística non foi mala, per se, para esta familia. O seu negocio diversificouse e mellorou significativamente a súa facturación: “Seguimos a ser a tenda dos veciños, pero agora tamén somos a dos turistas”. E a convivencia é real entre eses dous modelos. Julia cóbralle un kilo de froita a unha veciña que a chama polo seu nome e, acto seguido, véndelle uns mexillóns gourmet a dúas mulleres cun marcado sotaque andaluz. O malo, explican, é que se converteron nun “apetitoso” obxectivo inmobiliario. O alcalde da cidade, Abel Caballero, chegou a falar publicamente do edificio onde teñen o baixo comercial como un “pastiche” indigno de ocupar ese espazo na cara visible da cidade. Na orde de expropiación, o Concello valorou o seu negocio en 20.000 euros e o primeiro piso, que tamén é da familia, en 38.000. “Soa a unha broma de mal gusto, pero así é. Só na mercadoría que temos na tenda xa superamos esa cantidade”, retruca José Mario. “A onde imos coa nosa idade? Cando a alguén lle quitas todo o que ten é quen de facer calquera cousa e nós non nos pechamos a nada, isto é a nosa vida e imos pelexar por ela”, engade. A Pepe cústalle conciliar o sono e recoñece que ten “os nervios mancados” dende que, hai agora case dous anos, coñeceron o proxecto da Concellería de Urbanismo pola prensa.

Movemento veciñal e urbanismo salvaxe (1)

Para Os Ninguéns, coñecedores da realidade humana que hai detrás dos recorrentes desafiuzamentos e o empobrecemento da poboación tradicional do barrio, hai varios feitos que axudan a interpretar o cambio de modelo de cidade. Teñen que ver especialmente co desterro forzoso de colectivos especialmente vulnerables como as mulleres en situación de prostitución, persoas con drogodependencias e, en xeral, das clases empobrecidas. En 2013 chegou un dos grandes puntos de inflexión. O Concello de Vigo colgou unha nota escrita a man no local dos Sereos que anunciaba o seu peche. Aquel era un dos principais centros de atención para a prevención do VIH-Sida e drogadiccións e para traballar na redución do seu dano físico, psicolóxico e social. “Na práctica, a ese programa tamén se achegaron outras persoas: xente maior soa, os veciños do barrio máis empobrecidos e tamén prostitutas”, lembra Bouzas, responsable do centro durante dezaseis anos. Algún columnista da época chegara a dicir na prensa local e cunha analoxía clasista que sería un delirio “manter un comedor social debaixo da Torre Eiffel”. 


A vivenda turística en detrimento da tradicional

Para expulsar ás familias locais con poucos recursos, un grande método de presión por parte dos propietarios foi e é o encarecemento dos alugueiros, que viven, nestes días, unha oportunidade inflaccionaria sen parangón. “Nós vimos observando con moita preocupación, ascendendo a problemática exponencialmente este verán, a proliferación de pisos turísticos na cidade. Pensamos que habería que inspeccionar esas licenzas e asegurar un número razoable destas opcións para que non se produza un turismo que poida chegar a danar o barrio”, explica Carla Leiras, asesora xurídica e parte do núcleo duro de Os Ninguéns. “Atopámonos con decenas de persoas que nos indican que se lle vai acabar o contrato este ano e os seus caseiros xa lles avisaron de que deben abandonar a vivenda. Sabemos que, en moitas ocasións, é porque queren poñela en alugueiro vacacional e isto implica que menos parque de vivenda pasará a alugueiro ordinario e, polo tanto, teremos menos oferta dispoñible, o que encarecerá o prezo e a demanda, como xa vén sucedendo durante os últimos tres anos”, engade.

Movemento veciñal e urbanismo salvaxe (2)

Este foi unha das principais estratexias para “ocultar a pobreza”, como explica Olga Reboredo, parte activa do colectivo. Paralelamente, foron exercendo presión sobre as mulleres que exercían a prostitución no barrio para que o abandonasen. Para iso houbo varios métodos: “Aumentar a presencia policial, xerar espazos de luxo preto para incomodalas...”. “A única vontade explícita foi facelas desaparecer. Desterralas porque facían feo no centro. Non axudalas de ningún xeito. Aquí estaban máis protexidas que cara onde se viron obrigadas a dispersarse”, reflexionan conxuntamente os activistas.

Movemento veciñal e urbanismo salvaxe (3)

O turismo desbocado na capital galega

En Santiago de Compostela, o problema da auxe da vivenda turística vense enquistando con forza na última década. Estudantado universitario, poboación local e turismo conviven nun equilibrio delicado que, este ano, no contexto das festividades do Xacobeo, revelouse insostible para a veciñanza. A apertura das fronteiras internacionais trala pandemia e un investimento millonario en promoción por parte da Xunta de Galicia de Alfonso Rueda na festividade cristiá, aumentaron de forma insólita a presión turística sobre unha cidade de apenas cen mil habitantes. Os datos dos institutos de estatística español e galego case que igualaban a cifra de visitantes mensuais co propio censo durante o verán. A primeira e máis visible consecuencia foi o colapso das rúas da Zona Vella con miles de peregrinos que xeraron un malestar manifesto entre as veciñas. As asociacións veciñais máis activas e incluso as de comerciantes manifestáronse publicamente e contra desta masificación. A Asociación Veciñal A Xuntanza, Lavacolla Activa e a Asociación Empresarial Barrio de San Pedro asinaron conxuntamente o Decálogo de boas prácticas para o tramo final do Camiño. “Lembra en todo momento que nos lugares que atravesas habitamos persoas que, cada día, vemos pasar por diante da nosa portas grupos cada vez máis numerosos. A chegada a Compostela é emocionante, sen dúbida, pero a túa euforia non debera interferir sobre os nosos ritmos de vida: alégrate, desfruta e celebra sempre que podas”, reza a guía de boas prácticas nun ton construtivo. O colapso durante o verán foi de tal magnitude na cidade que o Concello de Santiago decidiu prohibir comer na praza do Obradoiro.

Movemento veciñal e urbanismo salvaxe. Os ninguéns (4)

Pero aínda enmarcando eses feitos na circunstancialidade do estío, os efectos do modelo de cidade baseada no turismo obrigou a poñer o foco no problema estrutural da vivenda para a cidadanía local. Segundo os últimos datos dispoñibles do Instituto Galego de Estatística (IGE) para a pasada primavera, Compostela conta con aproximadamente setecentas vivendas de alugueiro turístico contra apenas cento cincuenta de alugueiro tradicional. De feito, os arredor de trinta mil estudantes que moven a Universidade de Santiago e o resto dos centros educativos levan anos queixándose a través das asociacións civís da incapacidade para alugar vivenda no municipio. A Asemblea Nacional das Estudantes Galegas vén explicando que as estudantes con menos recursos vense forzadas a ir vivir aos concellos limítrofes. A presión deste tipo de colectivos forzou que o Concello aplicase en 2017 medidas para conter a expansión das vivendas turísticas e, aínda que dende entón mantéñense estables, non reverteron a situación deficitaria, só lle puxeron tope.  

Movemento veciñal e urbanismo salvaxe (5)

Os integrantes de Os Ninguéns, un dos grupos sociais máis activos en materia de vivenda en Galicia, tamén expoñen propostas para mudar a situación e construír “cidades para as súas xentes”. Crear consorcios de vivendas sociais en réxime de alugueiro; que a Xunta e os concellos negocien cos propietarios para previr desafiuzamentos; impor límites nos prezos dos alugueiros; topar a proliferación de vivendas turísticas en todo o territorio; liberar as propiedades da Sareb; e, especialmente, unha Lei de Vivenda coactiva que non sexa só “un principio inspirador” e que a súa aplicación non dependa da vontade dos concellos e das comunidades autónomas. “No fondo, isto tamén é loitar contra a cronificación da pobreza. E para iso necesitamos pedagoxía. Hai xente que non se percibe como precarizada e só fai ocultar a unha parte da sociedade”, remata Olga Reboredo, parte activa do colectivo. “As sociedades máis pobres tecen máis redes entre si. No centro estanse expulsando as clases baixas da rúa e iso invisibilízaas”, reflexiona para rematar a cantautora Su Garrido, veciña do Casco Vello de Vigo e colaboradora habitual de Os Ninguéns. O individualismo, na fin, tamén é unha consecuencia da xentifricación.

Relacionadas

Chile
A Fronteira Insistirmos, persistirmos, resistirmos
O rexeitamento en Chile exixe unha lectura que se afaste das antinomías tradicionais e atenda unha memoria americana común.
O prelo
César Lorenzo “A xente do rural ten o dereito de acceder á cultura” 
Aira Editorial leva máis dunha década desenvolvendo a industria literaria desde onde non está garantida a accesibilidade á cultura por mor da exclusión territorial que se vive no rural.
O prelo
POESÍA A illa, o ceo e outras tempestades
En 2021, Editora Urutau presentou o “O resto é céu” de Silvia Penas, unha obra que crea unha impoñente xeografía íntima.

Destacadas

Italia
Elecciones generales Los herederos del fascismo obtienen el 26,2% del voto y podrán gobernar en Italia
Giorgia Meloni, de Fratelli d'Italia, obtiene uno de cada cuatro votos y contará con el apoyo externo de la coalición que completan Matteo Salvini y Silvio Berlusconi.
Gas natural
Gas natural licuado, la solución energética para Europa que pone al mundo al límite
Casi el 70% del gas que se consume en la UE viene a través de gasoductos, y el resto viene del gas natural licuado. Ante el peligro del cierre del grifo desde Moscú, Europa lleva meses intentando incrementar el volumen de gas natural licuado que compra desde el extranjero.
Opinión
Los huevos de la serpiente
La victoria de Fratelli d'Italia supone una amenaza para todos los pueblos europeos.
Monarquía
La despedida de Isabel II, un show que refuerza a las monarquías
El funeral de la reina ofrece un balón de oxígeno al resto de monarquías occidentales, entre ellas la española. Un extremadamente largo velatorio para justificar y reforzar la anomalía histórica de su institución.
Opinión
En diálogo con el movimiento socialista: tesis para la organización que viene
Dentro del contexto del debate organizativo en curso —donde están entrando en diálogo posiciones autónomas y socialistas— este texto se busca ahondar en algunos puntos ya puestos sobre la mesa y rescatar otros tantos que quizás no se han tratado con la suficiente profundidad. Se enuncia desde lugares autónomos, mas no se toman estos como casillas inamovibles. El deseo es que circule y pueda abrir ventanas interesantes dentro de la actual y nutrida discusión.
Migración
Migraciones Marlaska, Melilla y la violencia en la frontera sur
La continuidad del ministro de Interior tras los hechos del pasado 24 de junio normaliza la impunidad ante las muertes en la frontera.

Últimas

Literatura
Juan Pinilla “La biografía de Saramago es la de los donnadies y los desheredados”
El investigador y cantaor Juan Pinilla publica con la editorial Atrapasueños el libro ‘Saramago. El Nobel de lo imposible’, un laborioso y profundo estudio sobre el escritor portugués que llega a las librerías en pleno centenario de su nacimiento.
Opinión
Vuelva usted mañana: la enfermedad crónica de la administración en la era digital
A la e-administración le queda mucho camino por recorrer: sigue siendo poco más que una fantasiosa quimera, una distante utopía con la que los usuarios más críticos no dejan de soñar.
Chile
A Fronteira Insistirmos, persistirmos, resistirmos
O rexeitamento en Chile exixe unha lectura que se afaste das antinomías tradicionais e atenda unha memoria americana común.
Migración
Migración València se manifiesta por tercera ocasión para exigir justicia por la Masacre de Melilla
El movimiento antirracista de València se concentra una vez más para exigir una investigación independiente y protección para las supervivientes en espera de juicio en Marruecos.
El Salto Radio
Que No Te Lo Cuenten De ecología y humanidad
VV.AA.
Nueva edición del noticiero quincenal de El Salto
Antifascismo
Antirracismo El mundialito que resiste a la metrópoli
El Mundialito mixto antirracista de Bilbao cumplió su sexta edición, mientras que en Iruñea preparan su estreno.

Recomendadas

Fascismo
Las elecciones en Italia como espejo en el que mirarse
Recordar los desmadres de Berlusconi o la base social del fascismo histórico puede parecer un ejercicio infructuoso, pero lo cierto es que permite abordar la cuestión aportando la perspectiva de la memoria. Y tal vez la memoria sea lo único que nos pueda salvar.
Extrema derecha
Italia, año cero
A las crisis cíclicas y de difícil explicación hasta para la propia ciudadanía italiana, se suman los formateos políticos que el sistema sufre en cada elección desde hace más de una década.
Elecciones
Elecciones 2023 Las municipales y Sumar, el nuevo órdago de Podemos
El partido a la izquierda del PSOE que cambió la historia de la política moderna de España sigue buscando su rumbo tras la era Iglesias. Las autonómicas y municipales de mayo próximo ya están sobre la mesa y está por verse cómo será la relación con IU y con los de Yolanda Díaz. La marca electoral de los morados, en el ojo del huracán.
La vida y ya
Principio de reciprocidad
¿Cuándo olvidamos el principio de reciprocidad, ese que dice que si cojo frutos devuelvo semillas?
Literatura
Literatura Alejandra Pizarnik, de la A a la Z
Hace 50 años que se echa de menos la voz de la poeta única, singularísima, que fue Alejandra Pizarnik. Nació en Buenos Aires, en 1936, en una familia de inmigrantes y desde muy niña sus pasiones fueron leer, escribir, escandalizar un poco... Comenzó estudios de Filosofía y Letras que no acabó, tomó clases de pintura, leyó desaforadamente, viajó, volvió… y siempre escribió poesía, narraciones y diarios de donde se han extraído la mayor parte de las entradas de este diccionario, que intenta recomponer algunos fragmentos de ese puzle llamado Alejandra Pizarnik.
Represión
Miles de personas se concentran en Madrid en apoyo a las sindicalistas de la Pastelería Suiza condenadas a prisión
La manifestación convocada por el sindicato CNT ha reunido en la capital a alrededor de 10.000 personas con el objetivo de “denunciar la criminalización de la acción sindical” y exigir la “inmediata absolución” de las seis sindicalistas condenadas a prisión en la Pastelería Suiza de Xixón.
Migración
Surge en València el Movimiento Fuerza Migrante para motivar el voto
El Movimiento Fuerza Migrante (MFM) se ha presentado recientemente en la ciudad de València con el objetivo claro de movilizar el voto migrante y organizarse de cara a los comicios del 2023.