Movemento veciñal e urbanismo salvaxe - Portada

Gentrificación
Xentrificación en Galicia: as eivas dos modelos turísticos de Vigo e Santiago de Compostela

Cunha vontade política de desterro da marxinalidade e de concentración económica arredor do turismo, as institucións galegas están a expulsar as poboacións locais dos centros das súas cidades.

Julia e José Mario levan sesenta e seis anos rexentando unha das últimas tendas de alimentación que aínda subsisten no Casco Vello de Vigo. Dende o mostrador do seu ultramarinos, esta parella de viguesas foi testemuño dunha transformación sen precedentes no modelo da súa cidade. Pepe, como lle chaman tantas das persoas que pasan pola súa porta, era aínda un neno cando seu pai abríu Alimentación Rivera no barrio vello. Nos anos sesenta e setenta aquel era un espazo seguro de convivencia entre veciñas: “Había servizos para poder vivir case sen saír de aquí; farmacias, panadarías, tendas de roupa, de alimentación, cesteiros, o mercado e o seu peixe...”. Pero aquela vida e aquelas condicións materiais foron mudando. A irrupción da heroína e a cocaína polas xa asentadas canles de contrabando galegas colocaron á cidade no epicentro galego da toxicomanía. Nesa cartografía da devastación, amparada na desidia institucional, o barrio antigo foi o reduto da dogradición por antonomasia. En paralelo ao crecemento dos conflitos veciñais, as administracións local e autonómica asistiron, de esguello, ao envellecemento das infraestruturas do barrio. Moitas das vivendas tradicionais foron tornando inhabitábeis e algúns dos seus propietarios incluso deixáronas caer. Aquela foi unha oportunidade inmobiliaria para mercar vivendas centenarias a prezo de saldo e proxectar promocións urbanísiticas para as clases máis altas. Comezaba unha reformulación forzosa do céntrico barrio para convertelo na fachada turística da cidade. Para expulsar a marxinalidade e preparala para o turismo.

Hoxe, sobre o histórico negocio de Julia e José Mario sobrevoa unha orde de expropiación forzosa emitida polo Concello de Vigo. A causa de forza maior? Crear unha Oficina do Turismo. A excelencia da localización é innegable e a Administración local non é allea a isto. A apenas cen metros do mar e do Peirao de Transatlánticos, diante da porta de Alimentación Rivera pasean centos de visitantes día a día. “Pero o do turismo é algo novo en Galicia. Hai vinte anos, isto non acontecía e só eramos unha tenda de barrio”, reflexiona mentres observa a fachada da concatedral de Santa María, o templo cristiá máis significativo da cidade e que ten a escasos vinte metros da porta do seu negocio. A chegada da economía turística non foi mala, per se, para esta familia. O seu negocio diversificouse e mellorou significativamente a súa facturación: “Seguimos a ser a tenda dos veciños, pero agora tamén somos a dos turistas”. E a convivencia é real entre eses dous modelos. Julia cóbralle un kilo de froita a unha veciña que a chama polo seu nome e, acto seguido, véndelle uns mexillóns gourmet a dúas mulleres cun marcado sotaque andaluz. O malo, explican, é que se converteron nun “apetitoso” obxectivo inmobiliario. O alcalde da cidade, Abel Caballero, chegou a falar publicamente do edificio onde teñen o baixo comercial como un “pastiche” indigno de ocupar ese espazo na cara visible da cidade. Na orde de expropiación, o Concello valorou o seu negocio en 20.000 euros e o primeiro piso, que tamén é da familia, en 38.000. “Soa a unha broma de mal gusto, pero así é. Só na mercadoría que temos na tenda xa superamos esa cantidade”, retruca José Mario. “A onde imos coa nosa idade? Cando a alguén lle quitas todo o que ten é quen de facer calquera cousa e nós non nos pechamos a nada, isto é a nosa vida e imos pelexar por ela”, engade. A Pepe cústalle conciliar o sono e recoñece que ten “os nervios mancados” dende que, hai agora case dous anos, coñeceron o proxecto da Concellería de Urbanismo pola prensa.

Movemento veciñal e urbanismo salvaxe (1)

Para Os Ninguéns, coñecedores da realidade humana que hai detrás dos recorrentes desafiuzamentos e o empobrecemento da poboación tradicional do barrio, hai varios feitos que axudan a interpretar o cambio de modelo de cidade. Teñen que ver especialmente co desterro forzoso de colectivos especialmente vulnerables como as mulleres en situación de prostitución, persoas con drogodependencias e, en xeral, das clases empobrecidas. En 2013 chegou un dos grandes puntos de inflexión. O Concello de Vigo colgou unha nota escrita a man no local dos Sereos que anunciaba o seu peche. Aquel era un dos principais centros de atención para a prevención do VIH-Sida e drogadiccións e para traballar na redución do seu dano físico, psicolóxico e social. “Na práctica, a ese programa tamén se achegaron outras persoas: xente maior soa, os veciños do barrio máis empobrecidos e tamén prostitutas”, lembra Bouzas, responsable do centro durante dezaseis anos. Algún columnista da época chegara a dicir na prensa local e cunha analoxía clasista que sería un delirio “manter un comedor social debaixo da Torre Eiffel”. 


A vivenda turística en detrimento da tradicional

Para expulsar ás familias locais con poucos recursos, un grande método de presión por parte dos propietarios foi e é o encarecemento dos alugueiros, que viven, nestes días, unha oportunidade inflaccionaria sen parangón. “Nós vimos observando con moita preocupación, ascendendo a problemática exponencialmente este verán, a proliferación de pisos turísticos na cidade. Pensamos que habería que inspeccionar esas licenzas e asegurar un número razoable destas opcións para que non se produza un turismo que poida chegar a danar o barrio”, explica Carla Leiras, asesora xurídica e parte do núcleo duro de Os Ninguéns. “Atopámonos con decenas de persoas que nos indican que se lle vai acabar o contrato este ano e os seus caseiros xa lles avisaron de que deben abandonar a vivenda. Sabemos que, en moitas ocasións, é porque queren poñela en alugueiro vacacional e isto implica que menos parque de vivenda pasará a alugueiro ordinario e, polo tanto, teremos menos oferta dispoñible, o que encarecerá o prezo e a demanda, como xa vén sucedendo durante os últimos tres anos”, engade.

Movemento veciñal e urbanismo salvaxe (2)

Este foi unha das principais estratexias para “ocultar a pobreza”, como explica Olga Reboredo, parte activa do colectivo. Paralelamente, foron exercendo presión sobre as mulleres que exercían a prostitución no barrio para que o abandonasen. Para iso houbo varios métodos: “Aumentar a presencia policial, xerar espazos de luxo preto para incomodalas...”. “A única vontade explícita foi facelas desaparecer. Desterralas porque facían feo no centro. Non axudalas de ningún xeito. Aquí estaban máis protexidas que cara onde se viron obrigadas a dispersarse”, reflexionan conxuntamente os activistas.

Movemento veciñal e urbanismo salvaxe (3)

O turismo desbocado na capital galega

En Santiago de Compostela, o problema da auxe da vivenda turística vense enquistando con forza na última década. Estudantado universitario, poboación local e turismo conviven nun equilibrio delicado que, este ano, no contexto das festividades do Xacobeo, revelouse insostible para a veciñanza. A apertura das fronteiras internacionais trala pandemia e un investimento millonario en promoción por parte da Xunta de Galicia de Alfonso Rueda na festividade cristiá, aumentaron de forma insólita a presión turística sobre unha cidade de apenas cen mil habitantes. Os datos dos institutos de estatística español e galego case que igualaban a cifra de visitantes mensuais co propio censo durante o verán. A primeira e máis visible consecuencia foi o colapso das rúas da Zona Vella con miles de peregrinos que xeraron un malestar manifesto entre as veciñas. As asociacións veciñais máis activas e incluso as de comerciantes manifestáronse publicamente e contra desta masificación. A Asociación Veciñal A Xuntanza, Lavacolla Activa e a Asociación Empresarial Barrio de San Pedro asinaron conxuntamente o Decálogo de boas prácticas para o tramo final do Camiño. “Lembra en todo momento que nos lugares que atravesas habitamos persoas que, cada día, vemos pasar por diante da nosa portas grupos cada vez máis numerosos. A chegada a Compostela é emocionante, sen dúbida, pero a túa euforia non debera interferir sobre os nosos ritmos de vida: alégrate, desfruta e celebra sempre que podas”, reza a guía de boas prácticas nun ton construtivo. O colapso durante o verán foi de tal magnitude na cidade que o Concello de Santiago decidiu prohibir comer na praza do Obradoiro.

Movemento veciñal e urbanismo salvaxe. Os ninguéns (4)

Pero aínda enmarcando eses feitos na circunstancialidade do estío, os efectos do modelo de cidade baseada no turismo obrigou a poñer o foco no problema estrutural da vivenda para a cidadanía local. Segundo os últimos datos dispoñibles do Instituto Galego de Estatística (IGE) para a pasada primavera, Compostela conta con aproximadamente setecentas vivendas de alugueiro turístico contra apenas cento cincuenta de alugueiro tradicional. De feito, os arredor de trinta mil estudantes que moven a Universidade de Santiago e o resto dos centros educativos levan anos queixándose a través das asociacións civís da incapacidade para alugar vivenda no municipio. A Asemblea Nacional das Estudantes Galegas vén explicando que as estudantes con menos recursos vense forzadas a ir vivir aos concellos limítrofes. A presión deste tipo de colectivos forzou que o Concello aplicase en 2017 medidas para conter a expansión das vivendas turísticas e, aínda que dende entón mantéñense estables, non reverteron a situación deficitaria, só lle puxeron tope.  

Movemento veciñal e urbanismo salvaxe (5)

Os integrantes de Os Ninguéns, un dos grupos sociais máis activos en materia de vivenda en Galicia, tamén expoñen propostas para mudar a situación e construír “cidades para as súas xentes”. Crear consorcios de vivendas sociais en réxime de alugueiro; que a Xunta e os concellos negocien cos propietarios para previr desafiuzamentos; impor límites nos prezos dos alugueiros; topar a proliferación de vivendas turísticas en todo o territorio; liberar as propiedades da Sareb; e, especialmente, unha Lei de Vivenda coactiva que non sexa só “un principio inspirador” e que a súa aplicación non dependa da vontade dos concellos e das comunidades autónomas. “No fondo, isto tamén é loitar contra a cronificación da pobreza. E para iso necesitamos pedagoxía. Hai xente que non se percibe como precarizada e só fai ocultar a unha parte da sociedade”, remata Olga Reboredo, parte activa do colectivo. “As sociedades máis pobres tecen máis redes entre si. No centro estanse expulsando as clases baixas da rúa e iso invisibilízaas”, reflexiona para rematar a cantautora Su Garrido, veciña do Casco Vello de Vigo e colaboradora habitual de Os Ninguéns. O individualismo, na fin, tamén é unha consecuencia da xentifricación.

Informar de un error
Es necesario tener cuenta y acceder a ella para poder hacer envíos. Regístrate. Entra na túa conta.

Relacionadas

Literatura
Día das Letras Galegas As poetas queer ante Luísa Villalta: “A poesía é unha ferramenta para poder cambiar o espazo que habitamos”
Afra Torrado, Cinthia Romero e Lara Boubeta, tres poetas disidentes galegas, xúntanse para reflexionar sobre o seu vínculo coa poesía, a importancia de referentes na literatura e a implicación que ten o Día das Letras Galegas.
Gobierno de coalición
Gobierno de coalición Sumar pisa el acelerador y se anima al choque con Sánchez
En el grupo parlamentario están decididos a aprovechar la crisis de los “días de reflexión” para marcar perfil propio y recobrar iniciativa con medidas de agenda “social y democratizadora”.
Cómic
Cómic ‘Grandville’, de ucronías antropomórficas y viñetas ‘steampunk’ victorianas
‘Grandville’, el cómic creado por Bryan Talbot, situó París en una realidad alternativa donde es la ciudad más grande de un mundo poblado por animales, y advirtió del riesgo de creer que los horrores pasados no se repetirán.
Migración
Migración y Asilo La Europea Fortaleza ya está en marcha en Líbano
Líbano devuelve 200 refugiados a Siria en el primer retorno supuestamente voluntario desde que Von der Leyen anunciara el pacto anti-inmigración con Beirut.
Sanidad pública
Sanidad Pública Madrid ha aumentado un 140% el presupuesto dedicado a privatizaciones sanitarias en la última década
Catalunya lidera el porcentaje de gasto en conciertos, con un 22,6%, seguida de Madrid, con un 12,3%, mientras el nuevo proyecto de ley no blinda los contratos con entes privados.
Cuidados
Darcy Lockman “Antes de los niños no hay mucho que hacer y la desigualdad se tolera más fácilmente”
La psicóloga explica con datos en ‘Toda la rabia’ por qué la crianza intensifica la desigualdad en las parejas pese a todos los incentivos para que los hombres cuiden.

Últimas

Ocupación israelí
Xenocidio Estudantes de Santiago de Compostela arrincan a primeira acampada galega en solidariedade con Palestina
Varias ducias de alumnos e alumnas universitarias concéntranse desde o martes na Facultade de Historia da USC na capital galega para protestar contra o xenocidio cometido polo Estado israelí.
Medio rural
Enerxías renovables A empresa eólica que explota o monte Acibal segue traballando malia a paralización decretada polo TSXG
A plataforma Amil sen Eólicos e a organización ecoloxista Adega demandan ao Tribunal Superior que dispoña forzas de seguridade pública na zona para verificar que tipo de tarefas están a realizarse e se cumpren co auto de paralización.
Genocidio
Derecho internacional Sudáfrica exige que la Corte Internacional de Justicia haga explícita la orden de alto el fuego contra Israel
La campaña de exterminio sobre Rafah centra la audiencia de la Corte Internacional de Justicia convocada por solicitud de Sudáfrica. Los abogados africanos denuncian la “intención genocida” de Israel y piden un llamamiento explícito de alto el fuego.
Sidecar
Sidecar Robert Fico en el punto de mira
La política de Fico, salpicada de conservadurismo y ramalazos contra “la ideología de género”, le ha granjeado muchos enemigos entre los atlantistas liberales europeos por su posición respecto a Ucrania y Gaza.
Más noticias
Neocolonialismo
Francia El níquel, la batería detrás del proyecto de recolonización de Macron en Nueva Caledonia
Las protestas de la población canaca se producen contra una reforma electoral que beneficiará aún más a los colonos asentados recientemente en la isla. De fondo están los beneficios de la minería de níquel, que la metrópolis quiere acaparar.
Industria armamentística
Genocidio El gobierno niega la escala a un barco con armas destino a Israel pero sigue la incógnita respecto al 'Borkum'
El Ejecutivo niega el paso al puerto de Cartagena de un carguero que la semana que viene tiene previsto llegar al puerto de Haifa (Israel). El Gobierno defiende que el barco que ya está junto al puerto murciano transporta armas a Chequia.
Análisis
Análisis La OTAN realiza maniobras en los países bálticos y nórdicos, son tiempos de guerra
Polonia realiza en su territorio maniobras con tanques cruzando el río Vístula; Alemania ha desplazado sus tropas a Lituania, y Noruega, junto a Finlandia y Suecia, han desplegado sus tropas en la región del alto norte.

Recomendadas

Movimiento obrero
Alex Gourevitch “La gran victoria del capitalismo es resignificar la idea de libertad legitimando relaciones de dominación”
Alex Gourevitch, politólogo y profesor en la Universidad de Brown, es el autor del ensayo histórico ‘La República Cooperativista. Esclavitud y libertad en el movimiento obrero’.
Palestina
Palestina Françoise Vergès: “La liberación de Palestina sería una verdadera sacudida para el mundo”
La politóloga antirracista Françoise Vergès radiografía el momento de quiebre en el que se encuentra el relato del excepcionalismo occidental que abandera Israel, y analiza los movimientos que le plantan cara desde las acampadas o el Sur global.