Minería
A Xunta autoriza unha mina a ceo aberto de 1.000 hectáreas para extraer cuarzo na comarca de Ordes

No ano 2017 Erimsa —Explotación de Rocas Industriales y Minerales, S.A.— tramitou as primeiras solicitudes para permisos de investigación mineiros na comarca de Ordes. O Sindicato Labrego Galego e os veciños afectados presentaron máis de 200 alegacións só para o proxecto Xanceda 7138, centrado en 781 hectáreas de Mesía, a maioría en solo de especial protección agraria. 

O sindicato advertía daquela que a empresa estaba fragmentando os seus proxectos na comarca para non xerar alarma social. Sumando todos os permisos en fase de investigación, a superficie total chegaba ás 6.721 hectáreas, con máis de 200 granxas e 500 postos de traballo directos afectados.

Case unha década despois, a Xunta outorgou outra concesión de explotación a Erimsa na comarca. Unha mina a ceo aberto de 1000 hectáreas e unha proxección de 30 anos de actividade para extraer cuarzo nos concellos de Frades, Mesía, Ordes e Oroso. 

O pasado outubro a Dirección Xeral de Calidade Ambiental e Sostibilidade aprobou a Declaración de Impacto Ambiental (DIA) do proxecto, concluíndo que a mina é “ambientalmente viable”. Este documento foi asinado por María José Echevarría Moreno, directora xeral de Calidade Ambiental e Sostibilidade; e por Alejandro Carrera López, subdirector xeral de Avaliación Ambiental. Os mesmos cargos que en marzo de 2025 asinaron a DIA favorable á fábrica de celulosa de Altri en Palas de Rei.

O que non se ve debaixo da terra

Ramón Barreiro, do gabinete xurídico do Sindicato Labrego Galego (SLG), explica o mecanismo da extracción: a empresa retira a capa vexetal superior das fincas, remexe as capas inferiores para cribar o cuarzo e despois restitúe o material. O problema, di, é o que non se ve. “Iso modifica a estrutura que se foi formando no solo ao longo de moitos anos. É unha degradación constante do chan como medio de produción”, alerta.

A propia DIA, no seu apartado sobre augas, recolle que a extracción do cuarzo supón ”irremediablemente unha alteración na granulometría e na permeabilidade do terreo“. O documento admite que este efecto pode provocar ”unha considerable diminución da capacidade de infiltración“ que podería alterar tanto os réximes hídricos superficiais como a recarga dos acuíferos. 

O SLG alerta ademais de que ao remover o subsolo e volver asentalo, a auga mobiliza metais pesados, alterando a composición química do solo e das augas subterráneas da zona. O proxecto prevé escavar entre 2 e 4 metros de profundidade, pero Barreiro sinala que na práctica iso é variable. “En zonas con abundante material, a empresa chega a traballar a 6 ou 8 metros de fondo”, explica.

Concentración parcelaria para uso mineiro

Xa no 2018 o sindicato denunciou á empresa Erimsa ante a Fiscalía por realizar traballos extractivos na zona sen as licenzas preceptivas. A empresa facía campañas de verán, aproveitando os permisos de investigación, en zonas onde non tiña autorización para extraer.

Ese mesmo ano, no marco do permiso mineiro Xanceda 7138, a Dirección Xeral de Gandaría e Agricultura emitiu un informe que, segundo documentou Adega, ”rexeitaba o proxecto con rotundidade“ e consideraba o plan de restauración ”pouco concreto“, con problemas serios de acidez do solo e de necesidade de terra vexetal. 

Posteriormente, o mesmo departamento publicou un segundo informe dunha única páxina no que, tras reunirse coa empresa, deu por boas as súas promesas. Adega cualificou o episodio como  ”outro exemplo máis da absoluta submisión da Xunta ao lobby mineiro“. 

Actualmente toda a concesión mineira está sobre terreos que foron obxecto de concentración parcelaria. A Xunta reorganizou esas terras para uso agrario e agora autoriza extraer cuarzo nelas. Para Barreiro, a contradición é flagrante.

A estratexia comercial da empresa tamén xerou tensión nas aldeas. A concentración parcelaria entrega aos propietarios fincas reorganizadas que, con frecuencia, precisan traballos de acondicionamento antes de poder cultivarse ou pastorarse: retirada de raíces, nivelación do terreo, limpeza de pedras. 

Erimsa aproveitou esa circunstancia para achegarse aos novos titulares cunha oferta aparentemente vantaxosa: arrendarlles a finca, extraer o cuarzo e devolvela xa nivelada e lista para usar, sen custo ningún para o propietario. ”Era unha proposta moi atractiva para quen lle facía custoso acondicionar a finca por si mesmo“, recoñece Barreiro. 

Mais alugar a finca a Erimsa ten consecuencias administrativas inmediatas, xa que a DIA recolle expresamente que as parcelas arrendadas non poderán declararse na PAC durante os anos que duren os traballos. O titular perde as axudas agrarias dese período e que as superficies inscritas en réxime de produción ecolóxica perden esa condición.

Trinta anos de mina nunha comarca gandeira

A comarca de Ordes é un dos núcleos gandeiros máis relevantes de Galiza. Barreiro describe explotacións con cargas gandeiras ”bastante elevadas" e granxas que dependen de acceder a un número suficiente de fincas de pastoreo, que cambian de ano en ano segundo os contratos de aluguer. 

Cando en 2017 o SLG denunciaba a fragmentación dos permisos de Erimsa, identificaba catro proxectos en marcha ou en fase de investigación na comarca: Xanceda 7138, Marís, Andrea 7137 e Lamosa. A concesión agora outorgada é o resultado de anos de tramitación deses permisos.

Durante o período de información pública o proxecto recibiu 177 alegacións de persoas físicas e xurídicas. A mina proxéctase íntegramente sobre solo de uso agrario, polo que a empresa non prevé expropiacións; o seu modelo baséase no aluguer temporal das fincas aos propietarios, coa promesa de devolvelas ao seu uso anterior unha vez rematados os traballos. É precisamente ese modelo o que o SLG leva anos cuestionando. A restauración, din, é inviable cando se extrae o mineral que dá estrutura ao subsolo.