Medio ambiente
Outra batalla pola propiedade comunal

A Organización Galega de Comunidades de Montes vén de presentar unha iniciativa lexislativa a prol dos montes comunais.

Membro do Consello Director do Instituto Resiliencia

23 feb 2022 07:14

Neste intre no que o carácter finito dos recursos naturais comeza a se facer evidente,  as institucións xurídicas que garanten a titularidade, o uso e o acceso a eses recursos son dunha relevancia esencial. Nunha sociedade como a nosa, que ten as súas raíces no capitalismo industrial, a propiedade privada é a cerna do sistema económico. Isto fai posíbel que, ante situacións de desabastecemento, determinados estados, corporacións ou grupos sociais acaparen recursos e materiais para manter as súas condicións de vida.  Esa concentración de recursos está a ser un dos problemas fundamentais para a supervivencia de millóns de seres en todo o planeta.

Pero non todos os sistemas xurídico-económicos se basean na propiedade privada, e mesmo ao noso carón atopamos figuras senlleiras que amosan outras relacións das persoas co entorno: institucións que pensan no uso e na conservación dos recursos, non no seu consumo até o esgotamento. Ese é o caso, na nosa terra, dos montes veciñais en man común, institucións ancestrais (“unha viva tradición de colectivismo agrario que se perde, literalmente, na noite histórica, e que inesperadamente chegou a nós, non sen altibaixos, coma un resto do mundo antigo”, en palabras, de 1974, do catedrático de dereito administrativo Eduardo García de Enterría) que só grazas á loita secular das persoas labregas conseguiron ter un certo recoñecemento no ordenamento xurídico español. Malia o descoñecemento que a poboación xeral temos destes montes, a súa importancia é crucial, de feito, segundo a Xunta de Galicia, a cuarta parte do territorio galego, máis de 700.000 hectáreas, está recoñecida como monte comunal.

Os montes veciñais son terreos que, polo costume, se atopan fóra do comercio polo que, xa dende o comezo da economía liberal, foron considerados atrancos para o progreso e o desenvolvemento económico.

A propiedade comunal non é concibíbel dende os dogmas da economía de mercado e responde a unha lóxica distinta daquela na que moitas de nós fomos educadas, polo que sempre cómpre un pequeno esforzo da imaxinación. Cada monte veciñal está integrado por un conxunto de terras —non só forestais— que son propiedade comunal de todas as persoas veciñas dunha determinada parroquia ou lugar e que xestionan, utilizan ou anovan conforme a principios democráticos, dende sempre. Ou resumido nun dito: “O monte veciñal non é noso: é un préstamo que nos fan os nosos netos”. Estes montes son terreos que, por costume, se atopan fóra do comercio —“son indivisíbeis, inalienábeis, imprescritíbeis e inembargábeis”, en termos xurídicos— polo que, xa dende o comezo da economía liberal, foron considerados atrancos para o progreso e o desenvolvemento económico. Por iso dende o século XVII, o Estado, nas súas distintas encarnacións, usou toda a súa forza contra esas comunidades que puñan en cuestión a propiedade privada. Din os estudosos que esta “propiedade comunal” constitúe a propia orixe do concello: os municipios naceron como instrumentos para a xestión da propiedade comunal dos veciños pero, norma a norma, dende a Lei de facendas municipais de 1760 até a derradeira reforma, a Lei galega 18/2021 de medidas fiscais e administrativas,  o Estado intenta baleirar de contido os montes comunais para fornecer o patrimonio e a importancia do concello e, por tanto, do mesmo Estado.

A persistencia dos montes comunais en Galiza débese, entre outras razóns, ao intento aínda non logrado, de implantar un sistema de organización territorial alleo, sen ningún arraigo no país. Os concellos creáronse unindo parroquias lindeiras que sumaban 1.000 habitantes pero para a xente do común a parroquia foi sempre o seu eido. E é precisamente dende a perspectiva da parroquia dende a que a propiedade comunal adquire o seu verdadeiro sentido: o monte veciñal está integrado por aquelas terras que son precisas para que a veciñanza de cada parroquia satisfaga as súas necesidades. Historicamente -segundo Xosé Carlos Morgade Martínez, historiador e comuneiro en Mourente- o monte foi un “produtor abondoso de recursos económicos: esquilmos para a produción de esterco; pastos para o gando; leña; pedras e penedos para a construcións do rural e do urbano e mesmo terras de cultivo ocasionais nas etapas de incremento demográfico, cando a fame era moita e cumpría ceder unhas leiras no comunal, onde cada familia podía sementar unha colleita de cereal”.  Esta utilidade e necesidade do monte comunal persistiu no tempo e chegou aos nosos días grazas á loita e resistencia legal  das comuneiras. Nos tempos da Desamortización participaron nas poxas dos bens que lles expropiaran e constituíron “comunidades civís” que se rexían por estatutos que non facían máis que recoller o costume inmemorial. Estas actuacións e o propio costume foron acollidos pola xurisprudencia da Audiencia Territorial da Coruña, nunha primeira instancia, e logo polo Tribunal Supremo.  Ao final, a Lei de Montes de 1957 deu acubillo á figura dos montes veciñais “nas  provincias de A Coruña, Lugo, Ourense e Pontevedra” que logo tamén foron regulados na Compilación de dereito civil especial de Galicia, de 1963 e, tras a Constitución española de 1978 nas normas autonómicas que regulan a materia.

Porén, todas estas normas sempre intentaron enclaustrar a propiedade comunal noutras figuras que non desentoaran co sistema capitalista. De feito, a súa cualificación normativa segue a ser a de “propiedade privada” aínda que con características especiais para asemellala, aínda que non de xeito completo, á “propiedade comunal”, que é o que verdadeiramente as labregas conservaron todos estes séculos. Esta deturpación do comunal está a facerse malia que o art. 132 da Constitución impón ao lexislador estabelecer “o réxime xurídico dos bens [...] comunais”, mais os parlamentarios nunca recoñeceron plenamente os montes veciñais como propiedade comunal. Isto é o que permite que, pouco a pouco, perdan a súa verdadeira esencia a través, por exemplo, do sometemento ao imposto de sociedades, de continuas expropiacións, etc.

Na actualidade o monte volve a ser un obxecto de desexo para as corporacións: as grandes empresas mineiras andan na procura dos xacementos máis rendíbeis de calquera elemento necesario para as tecnoloxías que queren explotar no Novo Pacto Verde e as absurdas políticas de “desenvolvemento sustentábel” pretenden encher o monte de aeroxeradores polo que a propiedade comunal segue a ser un atranco para o progreso.

Na última reforma aprobada polo Parlamento de Galicia, a xa mencionada Lei 18/2021, o lexislador galego borra toda mención á parroquia da Lei de Montes Veciñais e substitúea polo Concello nun novo intento, da longa xeira iniciada en 1760, de encaixar o costume nunha configuración territorial allea. E, consonte Xosé Alfredo Pereira, presidente da Organización Galega de Comunidades de Montes (ORGACCMM), estanse a preparar novas reformas -anunciadas xa en 2018- que afondan na privatización do monte comunal e que prevén mesmo “considerar comuneiros a todas aquelas persoas físicas e xurídicas que teña relación co monte veciñal co que pasarían a ser comuneiros e comuneiras as accionistas e os accionistas de Fenosa, das eólicas, de Ence,...”

Para se opoñer a estas anunciadas mudas, a ORGACCMM  presentou unha iniciativa lexislativa popular para substituír a Lei 13/1989 de montes veciñais en man común por unha norma que regule de xeito definitivo e conforme coa súa natureza e práctica usual a propiedade comunal dos montes veciñais de Galiza.  As novidades que este proxecto pretende facer lei supoñen acoller conceptos claros para as comuneiras e as estudosas: o carácter comunal e non privado dos montes (art.1); a regulación da compra de terreos para a ampliación dos montes veciñais (art. 4); a redución dos prazos polos que as comuneiras poden ceder o uso dos terreos comunais (art. 5); unha descrición completa dos posíbeis aproveitamentos do monte (art. 9); a declaración de nulidade de todos os actos de usurpación e ocupación dos montes (art. 12); a consagración do denominado “uso social” (art. 14) e o desvencellamento da propiedade comunal do Concello, outorgando toda intervención administrativa á Xunta de Galicia (arts. 22 a 24), entre outros moitos.  Do mesmo xeito, procura -seguindo outra das reivindicación das comuneiras- o recoñecemento de moitos dos valores actuais dos montes comunais e prevé que a Xunta cuantifique os beneficios que estes montes xeran na captura de dióxido de carbono (disposición adicional segunda) .

Para se opoñer a estas anunciadas mudas a Organización Galega de Comunidades de Montes  presentou unha iniciativa lexislativa que regule de xeito definitivo e conforme coa súa natureza e práctica usual a propiedade comunal dos montes veciñais de Galiza.

A ORGACCMM acaba de presentar, na súa asemblea deste 19 de febreiro, a súa campaña para recoller as 10.000 sinaturas precisas para avalar esta iniciativa lexislativa e que poida ser debatida no Parlamento Galego. O monte galego é vizoso en moitos recursos precisos para a nosa supervivencia pero o actual sistema económico busca o espolio no presente sen pensar que eses recursos “son un  préstamo que nos fan os nosos netos”, se esa cuarta parte do territorio galego se privatizase ou se excluíse da xestión democrática da veciñanza perderiamos unha das riquezas máis importantes que temos na nosa terra, especialmente neste momentos de colapso da civilización industrial.

Coda

Cómpre volver un momento á xa citada conferencia que García de Enterría impartiu en 1974: “o máis eficaz [dos inimigos dos montes comunais] foi o paso na agricultura dun sistema de subsistencia e autoconsumo a un réxime de economía de mercado, de economía de intercambio. [...] A técnica dos aproveitamentos comunais está especialmente asentada no autoconsumo. As comunidades que viven sobre os usos comunais producen normalmente só para se manter, e producen todo o que precisan, cunhas necesidades de intercambio externo moi limitadas [...]. Un exemplo: no ámbito forestal, o dereito de leña como un dereito veciñal tiña interese no intre no que non había outra fonte de enerxía doméstica, pero deixa de ter interese virtual cando a enerxía da que poden dispor os fogares é outra e, amais, é máis cómoda de usar (electricidade, carbón, butano,etc.)”.  A crise enerxética fai que moitos pensemos en que hai que dar a volta a esta afirmación porque o futuro, lonxe da “electricidade, carbón, butano”, gas e derivados do petróleo podemos atopalo no vello “dereito de leña”: un combustíbel que usado coa intelixencia comunal pode permitirnos a supervivencia. E que a extensión da propiedade comunal, coa súa cultura democrática e sustentábel, é a única esperanza que fica á humanidade.

Sobre o blog
O Centro de Saberes para a Sustentabilidade (CSS) é un Regional Centre of Expertise on Education for Sustainable Development recoñecido oficialmente pola Universidade das Nacións Unidas. Ten como misión fundacional “informar, sensibilizar e implicar a comunidade educativa e a sociedade no seu conxunto na promoción da transformación social necesaria para o cumprimento dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable a través de experiencias cos pés na terra que fomenten a conservación, a sustentabilidade, a protección ambiental e a resiliencia“. O goberno do CSS é horizontal e democrático a través dun Consello Reitor formado por representantes de todos os axentes participantes. Máis información: http://www.saberes.eu
Ver todas as entradas
Informar de un error
Es necesario tener cuenta y acceder a ella para poder hacer envíos. Regístrate. Entra na túa conta.

Relacionadas

Minería
Mina de Touro A Xunta oculta desde xaneiro a solicitude dun novo megaproxecto mineiro en Touro
Cobre San Rafael solicita ademais que sexa considerado Proxecto Industrial Estratéxico para “facilitar a súa tramitación exprés e impedir a participación pública”, segundo indican máis dun cento de colectivos nun comunicado conxunto.
Océanos
Galiza Centos de embarcacións toman a ría de Arousa contra a celulosa de Altri e pola defensa do mar
A mobilización organizada pola Plataforma en Defensa da Ría de Arousa e Ulloa Viva conseguiu arrincar máis de 300 barcos que acudiron a recibir ao buque 'Arctic Sunrise' de Greenpeace á súa chegada a Galiza.
Ocupación israelí
Acampadas propalestinas A Policía desaloxa o alumnado acampado no Reitorado e na Facultade de Historia da USC
A primeira hora desta mañá, máis dunha decena de furgóns policiais chegaron ás instalacións universitarias para expulsar o alumnado que se manifestaba desde hai máis dun mes en protesta polo masacre israelí de Gaza
Sobre o blog
O Centro de Saberes para a Sustentabilidade (CSS) é un Regional Centre of Expertise on Education for Sustainable Development recoñecido oficialmente pola Universidade das Nacións Unidas. Ten como misión fundacional “informar, sensibilizar e implicar a comunidade educativa e a sociedade no seu conxunto na promoción da transformación social necesaria para o cumprimento dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable a través de experiencias cos pés na terra que fomenten a conservación, a sustentabilidade, a protección ambiental e a resiliencia“. O goberno do CSS é horizontal e democrático a través dun Consello Reitor formado por representantes de todos os axentes participantes. Máis información: http://www.saberes.eu
Ver todas as entradas
Minería
Mina de Touro A Xunta oculta desde xaneiro a solicitude dun novo megaproxecto mineiro en Touro
Cobre San Rafael solicita ademais que sexa considerado Proxecto Industrial Estratéxico para “facilitar a súa tramitación exprés e impedir a participación pública”, segundo indican máis dun cento de colectivos nun comunicado conxunto.
Francia
Francia El Frente Popular se pone en manos de la movilización y el miedo a la ultraderecha
La coalición unitaria de las izquierdas confía en que una mayor participación, sobre todo de los jóvenes, contrarreste las tensiones internas y la demonización mediática en la campaña de las legislativas en Francia.
Genocidio
Genocidio Crece el boicot a empresas que trabajan con Israel: Barclays, excluido de los festivales británicos
La multinacional Intel anuncia que congela una inversión de 25.000 millones de dólares en Israel. Crecen los problemas financieros e internos para el régimen de Benjamin Netanyahu.
Biodiversidad
Consejo Europeo Luz verde a la Ley de la Restauración de la Naturaleza tras meses de bloqueo
El cambio de postura de la ministra de Medio Ambiente austriaca, que ha votado en contra de la opinión de su canciller, y la abstención de Bélgica han sido claves para acabar con el bloqueo de conservadores y ultras al paquete medioambiental.
Migración
Fronteras Libia-Creta, la nueva ruta migratoria del Mediterráneo Oriental
Recientemente, una nueva ruta migratoria se ha dibujado en los mapas del Mediterráneo Oriental, la que une Libia con las islas griegas de Creta y Gavdos, ajenas antes al trasiego migratorio.
Cine
Cine ‘Alumbramiento’, una ficción recupera la historia real de las madres de Peñagrande (y de los bebés robados)
La segunda película del director Pau Teixidor aborda el internamiento en centros de adolescentes embarazadas y el robo de recién nacidos en un Madrid que celebraba la victoria electoral del PSOE de Felipe González.
Análisis
Análisis La tortura: causar el mayor daño posible al pueblo palestino
Las imágenes de soldados de la ocupación israelíes humillando a hombres palestinos en calzoncillos, con las manos atadas a las espaldas y ojos vendados, nos recuerdan que la tortura persiste en nuestras sociedades. No solo eso, ya no se esconde.

Últimas

Comunidad El Salto
Comunidad El Salto Las cuentas de El Salto 2023-2024: cada vez más, un gran medio financiado por la gente
El Salto supera el millón de euros anuales de ingresos y aumenta su plantilla hasta llegar a las 28 personas empleadas. Todo eso con criterios éticos de financiación, funcionamiento horizontal y una cooperativa de propiedad colectiva.
Extrema derecha
Opinión De cómplices, islamofobia, fascismos ‘vendepatrias’ y libertad adulterada
La extrema derecha adultera el concepto de ‘libertad’ como sustituto de éxito, un sinónimo sustitutivo de triunfar para poder abusar, presumir y consumir, alienado, tu vida y la de todos los otros.
Violencia policial
Racismo Dos policías locales de Madrid, a juicio por agresión racista
Los agentes golpearon al único menor racializado que saltó la verja del recinto ferial de la Vaguada el pasado 13 de octubre.
Más noticias
Series
Series Los Chochos voladores vienen por ti
Ha vuelto ‘We are Lady Parts’, alhamdulillah, pero igual no te gusta lo que tienen que decir. ¡Un, dos, tres, cuatro!
Represión
Antifascismo Una manifestación exige la libertad de los seis de Zaragoza tras cumplir dos meses en prisión
La plataforma convocante de la manifestación, habla de “presos políticos” porque el único hecho probado es la participación en una manifestación ante la extrema derecha.
Ejército Zapatista de Liberación Nacional (EZLN)
30 años del levantamiento del EZLN Los cambios en la Autonomía Zapatista
La autora hace un análisis sobre cómo el zapatismo concibe la Autonomía y los diversos cambios organizativos que han realizado a lo largo de tres décadas.
Infancia
Infancia sin toros Duras críticas al palco infantil en la feria taurina de Badajoz
La Fundación Franz Weber califica de preocupante y aberrante la propuesta empresarial de habilitar un espacio para la infancia en la plaza de toros.
Ayuntamiento de Madrid
Campamentos de verano en Madrid Sin campamento urbano a menos de una semana del fin del cole
250 familias de Puente de Vallecas se enteran en el último momento de que la primera semana después del fin de curso escolar no habrá campamento infantil urbano por un retraso en la licitación del servicio.

Recomendadas

América Latina
Raúl Zibechi “Gaza es el fin de la humanidad. Hay un proyecto de exterminio de los pueblos molestos”
Raúl Zibechi es uno de los pensadores latinoamericanos que mejor ha explicado desde su labor como ensayista y periodista las transformaciones experimentadas en las últimas décadas y el papel de los movimientos en el pasado y futuro de la región.
Justicia
Problemas con la justicia Joaquín Urías: “La mayor campaña de desprestigio de la judicatura la están haciendo los propios jueces”
Desde 2017, una serie de jueces parecen haberse subido al monte. El jurista Joaquín Urías desgrana en su último libro las circunstancias de este destape y las consecuencias que esto puede tener para la democracia en su conjunto.
Personas refugiadas
Refugiados Una cafetería para ser libre en el campamento de refugiados palestinos de Beddawi
Hatem Mekdadi abrió Achefak, que significa ‘Lo que tú quieras’, ante la falta de espacios de encuentro en los campos donde desde hace décadas se hacinan los hijos de la Nakba.
Cine
VEINTE AÑOS DE PORNO FEMINISTA Erika Lust: “La pornografía es política”
Erika Lust es un referente del porno feminista y del porno ético, aunque ella hace algunas puntualizaciones sobre esas etiquetas. Celebra veinte años de carrera con la publicación de un libro que recoge su trabajo.