Uralita Cuarto de inverno

O prelo
Retrato dunha Galiza crebada

'Uralita' é un poemario que matina sobre a configuración da identidade cultural, as súas contradicións e as súas ficcións.
27 oct 2022 16:49

Cando nena, na miña casa había unha especie de urna. No salón, ao carón do sofá, a urna repousaba e lucía o seus pigmentos. Era unha peza pintada a man. Tiña cores vivas: fondo azul, con adornos amarelos e detalles vermellos. Unha artesanía, ao fin e ao cabo. Non tiña moito valor para nós nin tampouco lle dabamos utilidade, polo que o meu pai decidiu convertela nunha ánfora. El, profesor de literatura dramática, eterno namorado da cultura grega, cubriu as cores vivas con pintura negra e logo, por enriba, cun ton laranxa, delineou os corpos de tres deidades míticas. Ao finalizar, rompeu a ánfora en anacos e a soterrou no xardín. O seu proxecto era sacalos logo dun mes e reconstruír a ánfora, para lle dar o aspecto das reliquias.  

A lectura de Uralita, lembroume este episodio da infancia, pois o que fan Iria Pinheiro e María Lado en Uralita é desenterrar aquelas pezas da ánfora que é Galicia. Borrar, revestir e reconfigurar. Ao final, como fixo meu pai, o acto de tomar un obxecto que foi feito a man por unha artesá do meu país, para darlle o aspecto de ser produto doutra cultura, afastado dabondo tanto en tempo, como en espazo, pode ser quizabes a metáfora perfecta de como se transfiguran os pobos arreados polo ideal occidental do progreso. Uralita é un poemario que ensaia a configuración da identidade cultural, con todas as súas contradicións, valores e idiosincrasias.  

Imposible é acoutar o eido profesional de Iria Pinheiro. Na súa traxectoria, que comezou hai máis de vinte anos, ampliou o tradicional uso do termo actriz cara a múltiples direccións. Ademais de interpretar no teatro, cine e televisión, Pinheiro é produtora, autora dos seus propios espectáculos, que van desde o cabaret, até a videopoesía. Recibiu o Premio Maruxa Villanueva pola súa traxectoria actoral, así como os dous Premios María Casares polo seu monólogo Anatomía dunha serea, coescrito con María Lado. 

Lado, pola súa banda, conta con máis de quince libros publicados, colectivos e individuais. No 1997 levantou áncoras co Batallón Literario da Costa da Morte e, desde entón, ten unha traxectoria prolífica como poeta. Na súa obra literaria tamén atopamos narrativa, tradución e literatura infantil e xuvenil. Mais é coa lírica que gañou seis premios, entre os que destaca Premio de poesía en la I Gala do Libro Galego en 2016, por oso, mamá, si?.  Desde o 2005, xunto coa poeta Lucía Aldao, desenvolve o proxecto poético-musical Aldaolado. 

Uralita, a primeira colaboración entre estas dúas artistas, toma a forma dun proxecto de poesía escénica que se estreou no 2018 no Ateneo Santa Cecilia de Marín. Grazas á editorial Cuarto de Inverno, Uralita chega metamorfoseado ás nosas mans en forma dun belísimo poemario.  

Os primeiros poemas abren de xeito contundente a nosa viaxe. É na terceira páxina que as autoras nos sorprenden co curto poema que sintetiza a historia dunha Galiza crebada.  

As hortas son territorios fragmentarios 
As nosas vidas son vaixelas incompletas.  

Os obxectos perdidos debaixo da terra, que aparecen en medio do eido, son testemuñas ou, máis ben, pantasmas dun pasado que nos chama como se cada anaco de tella fose un corazón delator daquilo que, culpables, tentamos esquecer. Tambores de lavadoras, cascallos, tela, sacos. Os obxectos desfilan diante de nós exixindo un traballo de arqueoloxía que nos dea pista de quen e por que somos. 

Aparece tamén a personaxe da avoa, a raíña cherokee. Aquela que vive entre “montañas de regugallos,/ casetas de uralita, cadáveres/ de árbores que non dan,/ entre lixo semisepultado polos caseiros/ que reforman e deixan todo nas leiras”. A imaxe desta raíña aparece ao longo do poemario como se dunha figura mítica do territorio se tratase; como se fose o arquetipo xa esquecido e deostado por unha sociedade machista que corre detrás do progreso. A raíña cherokee fai referencia a toda esa sabedoría ancestral dun pobo –e, particularmente das mulleres, mais non só- que na era dixital é segregada, marxinalizada, botada á periferia, fóra da vista. 

Os obxecto fragmentarios, nese sentido, tamén poden lerse como as pezas dunha identidade cultural que non poden encaixar. Uralita cuestiona e racha a idea dunha identidade unitaria, pura e racional. Describe unha sociedade alienada.   

É o día da patria ou é o día do apóstolo? 
Non entendo nada. 
Subvenciónase o negocio do eucalipto pero o eucalipto arde e acábase o negocio! 
Non entendo nada.  
Reciclar, es un integrista da reciclaxe, pero plantas pinos nas fincas das avoas! 
Non entendo nada.  
Sacrificas o porco pero dáche pena a súa ánima cando o chamuscas. 
Non entendo nada.  

Entre esas grandes contradicións aparece a idea do “autoodio intelectual”. Unha voz rabiosa xorde dos versos para interpelar a quen, desde a capital, renegan da Galiza rural, que miran por enriba dos seus ombreiros e critican desde a superioridade moral. De novo, ponse na mesa a idea a crítica do progreso e as autoras preguntan ás lectoras “a costas de quen”? 

“As imaxes desas señoras que eran de señora de aldea pero non estaban embrutecidas como nos queren vender os que nos autoodian. Non hai brutalidade, non son nin pailáns, nin ignorantes, non son escuros. 
Teñen harmonía coa terra. Non hai brutalidade nas billas de prata que aínda brillan entre as ruínas da casa. Hai os restos dunha fisura. Unha cicatriz mal cosida. As pedras caídas disimulan mal os puntos.”
 

Con estes parágrafos, Iria Pinheiro e María Lado tamén falan das implicacións machistas que, a través dos programas de televisión, os anuncios ou as expresións artísticas de Galicia, foi introducida no imaxinario colectivo a figura da “muller labrega”. Unha representación da muller que vive no campo, que está tan cimentada na idea que se ten do mundo rural galego, que se converteu nunha personaxe caricaturesca. Uralita critica non só esta representación ficticia que fragmenta a realidade, senón que sinala o lucro que as empresas fan con esa personaxe en detrimento das mulleres reais e de toda a súa cosmogonía.  

Deste xeito, a voz colérica que nos interpela cobra outra dimensión. Non é produto da rabia, é produto dun amor desesperado, desgarrado, desenfreado. 

Quizabes, como lectora procedente de Latinoamérica, un poema que chamou particularmente a miña atención foi un que mestura distintos vocábulos procedentes de diferentes contextos. Falo de palabras como indio, malón (técnica militar mapuche), chingada (palabra altisonante mexicana), cherokee e colonialismo. Aínda que fica claro que hai unha liña conceptual á que responden, a utilización desta serie de palabras pode xerar confusión e pode ser tomada como un uso pouco coidadoso para as culturas ás que fai referencia. Sería inoportuno desta recensión entrar no debate de se o proceso de opresión e epistemicidio que se viviu en Galicia –e que sen dúbida repercute até hoxe, como ben sinalan Pinheiro e Lado- pode ser catalogado como produto dun proceso colonial ou máis ben imperial, e se pode este proceso ser comparado co que se viviu/vive en Abya Yala.  

Finalmente, Uralita contén un prefacio e un posfacio nos que falan Iria Pinheiro e María Lado respectivamente. Ambas as dúas explican de onde e como xorde o proxecto. Convidan as lectoras ao proceso de escrita. Non mitifican o oficio, déixanos ver a cociña da escrita. Estes paratextos confirman que o poemario é, tanto no xeito co que foi escrito, como no contido, produto dun profundo coidado e amor. Por que este retrato da Galiza está feito co amor. E o amor sempre se impón a pesar das contradicións. Non. A pesar non. Asume e aperta as contradicións.  

Informar de un error
Es necesario tener cuenta y acceder a ella para poder hacer envíos. Regístrate. Entra na túa conta.

Relacionadas

Literatura
Literatura Cruzador de fronteras: Rubén Medina, un infrarrealista en Sevilla
Participante en el infrarrealismo, movimiento literario enfrentado a las mafias culturales del México setentero, Rubén Medina aboga por una poesía del tercer idioma, ni inglés ni español, como espacio de posibilidad para la transformación.
Poesía
Poesía china La ‘poesía femenina’ en China: rompiendo barreras y forjando identidades
El colectivo Queering All, un grupo de la diáspora china feminista y LGBTIQ+ residentes en Madrid, organiza el evento Un puente hacia la poesía china.
A Catapulta
A Catapulta Quico Valeiras, corazón ao servizo da poesía
O poeta do Carballiño visitou A Catapulta para falar sobre a súa relación coa literatura e o seu labor creativo
Política
Xosé Manuel Beiras “A esquerda estatal á esquerda do PSOE leva ano e medio dando un recital de apoio ao PP”
O histórico líder nacionalista analiza devagar os erros das coalicións coa esquerda federal e acredita en que o futuro da transformación social está fóra das institucións.
Migración
Migracións Burocracia para os 'refuxiados de segunda': sete rapaces malianos ante o bloqueo do Estado ao pedir asilo
Presos da guerra, chegan a un novo territorio en procura de mellores oportunidades, pero son presos de temporalidades e trámites administrativos, minguando o seu estado anímico e deixándolles estancados nun limbo temporal que os anula como cidadáns.
Derecho a la vivienda
Derecho a la vivienda García Page se escuda en los ayuntamientos del PP para no aplicar la Ley de Vivienda en Castilla-La Mancha
La regulación del precio del alquiler no está ni se la espera en las zonas tensionadas de Castilla-La Mancha. El presidente regional Emiliano García Page (PSOE) aduce que los ayuntamiento del PP y Vox no se lo han pedido.
Caso Carioca
Caso Carioca O caso Carioca a través dunha migrante explotada sexualmente: indemnización mínima e complot policial
O garda civil Armando aliábase con proxenetas e abusaba sexualmente de mulleres prostituídas facendo uso da súa capacidade para regularizar a súa situación.
Galicia
Xosé Manuel Beiras “La izquierda estatal a la izquierda del PSOE lleva año y medio dando un recital de apoyo al PP”
El histórico líder nacionalista analiza con calma los errores de las coaliciones con la izquierda federal y confía en que el futuro de la transformación social está fuera de las instituciones.
Palestina
Genocidio España tratará a 15 niños y niñas palestinas mientras quedan 10.000 pacientes que necesitan evacuación
El director general de la OMS agradece el gesto mientras pide evacuaciones médicas ampliadas, ya que solo 5.000 palestinos y palestinas han sido trasladados desde que comenzara la ofensiva israelí el pasado 7 de octubre.
O Salto medra contigo
O Salto medra contigo Eles por diñeiro, nós por un futuro mellor: subscríbete ao Salto
Sempre que unha multinacional ou un goberno intentaron cometer un atentado medioambiental no noso territorio estivemos alí para contalo. Puidemos facelo porque a nós sostennos a nosa comunidade, pero queremos chegar máis lonxe e por iso precisámoste.
Ocupación israelí
Ocupación israelí Palestina y el derecho a la resistencia: tácticas de la resistencia armada palestina
Los ataques del 7 de octubre supusieron un punto de inflexión en el retorno del debate sobre la lucha armada en Palestina, una vía no cerrada de resistencia frente a la ocupación israelí que tiene más de medio siglo de historia.

Últimas

Venezuela
Elecciones presidenciales Venezuela hacia el 28J: unas elecciones en las que por primera vez en una década cualquier cosa puede pasar
La oposición de derechas concurre sin exclusiones, vetos ni llamadas a la abstención con un candidato de consenso, Edmundo González, que podría arrebatar el poder a Nicolás Maduro.
Sphera
Sphera Cómo ser trans en Grecia: existir, resistir
Las historias de Ari, Kassiope y Paola muestran la situación de las personas trans en Grecia. Un reportaje de El Salto Vídeo para Sphera Network.
Más noticias
El Salto Radio
El Salto Radio Roses amb espines: visionàries
Amb Irene Polo i Aurora Bertrana tanquem la sèrie radiofònica sobre les pioneres del periodisme escrit en català.
Agrotóxicos
Consumo Un informe revela el cóctel de pesticidas que acompaña a las ensaladas envasadas
Solo cinco de 26 muestras están libres de tóxicos, según un estudio de Justicia Alimentaria. A pesar de que cada pesticida hallado no supera el límite legal, no se tiene en cuenta “el efecto cóctel y acumulativo” de los diferentes tóxicos.
Gobierno de coalición
Transfobia y contratos irregulares El silencio en el PSOE y la presión de los colectivos precipitan el cese de Isabel García
La directora del Instituto de las Mujeres fue elegida en noviembre de 2023 por la ministra de Igualdad, Ana Redondo. Su nombramiento lanzó un mensaje de cambio de rumbo en el Ministerio por los posicionamientos transexcluyentes de García.

Recomendadas

Arte político
Soledad Urzúa “Utilizar un desecho agrícola para crear obras de arte permite transmitir un mensaje de amor”
Llega a Madrid “Metáfora Vegetal”, una exposición de la artista chilena Soledad Urzúa. Sus obras, creadas armónicamente con colores de óleo y materiales desechados como hojas de maíz, despiertan los sentidos.
Ocupación israelí
Ocupación israelí El teatro de la libertad de Yenín: resistencia a través del arte
Una iniciativa de teatro social en medio de la ocupación y las incursiones armadas israelíes en Cisjordania.
Personas con discapacidad
Itxi Guerra Itxi Guerra, activista anticapacitista: “Lo 'diska' muestra dónde falla el capitalismo y cómo dinamitarlo”
En 'Ruptura y reparación de la máquina', esta referente del anticapacitismo argumenta la potencialidad política de la discapacidad y da pautas para convivir en un sistema discapacitante: “Las redes entre personas nos permiten vivir con la máquina rota”
Arte
Arte Miguel Ángel, Crisanto Domínguez y la blanquitud
En julio se llevará a cabo la Biena de Esculturas en la ciudad de Resistencia. Como acto previo a la bienal, el 6 de marzo pasado se emplazó una replica del David de Miguel Ángel donde debía estar situada una estatua de los pueblos originarios.