Ciencia
A ameaza das tormentas solares

Unha tormenta xeomagnética podería ocasionar graves danos á nosa civilización electrodependente
Aurora boreal sobre Europa vista desde la Estación Espacial Internacional
Aurora boreal sobre Europa vista desde a Estación Espacial Internacional, 2017.

Coordinador do Instituto Resiliencia

29 may 2024 06:00

O pasado día 8 a mancha solar xigante AR3664, dun tamaño dez veces o da Terra, lanzou ao espazo en dirección ao noso planeta unha CME, unha exección de masa coronal, unha laparada solar composta por plasma da nosa estrela e por enerxía magnética, á que nas seguintes horas se uniron novas laparadas, todas dirixidas cara a nós en forma de vento solar. Varias laparadas lanzadas consecutivamente polo sol na mesma dirección forman o que se adoita denominar unha CME caníbal, que son boas candidatas para provocar as chamadas tormentas xeomagnéticas cando impactan coa magnetosfera, o escudo magnético natural que cubre o noso planeta.

As entidades científicas que fan seguimento destes fenómenos solares, como a estadounidense NOAA, axiña alertaron de que podían producirse, ao impactaren estas laparadas coa Terra, unhas tormentas de moita intensidade, clasificadas como G4 ou G5, as máximas da escala coa que miden os científicos as repercusións deste tipo de tormentas, e que poden chegar até o completo “colapso dos sistemas eléctricos”. Porén, até impactar coa magnetosfera non se pode saber exactamente o dano que van causar, pois depende da orientación do campo magnético, da velocidade e doutras características físicas do vento solar e tamén das zonas máis directamente expostas do noso planeta nese momento. Ao final, os problemas causados concretamente por esta tormenta foron escasos: apagamentos temporal dos sistemas de comunicacións en determinadas frecuencias e rexións do planeta, fallos no servizo de GPS nalgúns lugares, e deixando inutilizados noutros tractores guiados por satélite e causando a caída de drons. A tormenta o que si que ofreceu foi o agasallo para os ollos de moitas persoas afortunadas que puideron gozar dun fenómeno como as auroras boreais, en latitudes moi pouco habituais, como foi o caso de Galiza ou do Caribe, onde non as viran desde 1921 e, antes ca iso, en 1859!

A última tormenta solar alcanzou o máximo valor na escala mais as súas repercusións foron escasas.

Foi precisamente en 1859, durante o chamado evento Carrington, cando se produciu unha tormenta solar de dimensións similares a esta que acabamos de experimentar, e que ocasionou escasos danos máis alá de liñas de telégrafo que, polo fenómeno da indución electromagnética, prenderon lume ou que emitían sinais sen que ninguén as activase. Porén, desde aquela, téñense producido moitos outros eventos de menor intensidade astronómica pero de maior impacto sobre a sociedade humana, debido a que a nosa civilización se foi electrificando de maneira acelerada até os elevados niveis actuais. Así é que nas tormentas xeomagnéticas de orixe solar de 1972, 1989, 2000, 2003 e 2022 se produciron graves danos en instalacións de transformación eléctrica, destrución de satélites, fallo de radares anti-mísiles e de todo tipo de sistemas de telecomunicacións, detonación de minas mariñas magnéticas, corrosión acelerada en tubaxes, e outro tipo de incidentes.

Despois de todos estes avisos os gobernos coñecen perfectamente que un vento solar desta intensidade é un fenómeno probable en determinados momentos dos ciclos solares, e tamén que determinadas armas nucleares están pensadas para producir este tipo de efectos, de maneira moito máis intensa e localizada, mediante detonacións na atmosfera orientadas a causar pulsos electromagnéticos (EMP), e que poden deixar todos os sistemas eléctricos e electrónicos dun país inutilizados de maneira temporal ou permanente, e mesmo causar un número simultáneo de accidentes como o de Fukushima por todo o planeta. Así pois, moitos gobernos dos países industrializados contan con plans ante este tipo de ataques, e que poden incluír tamén os efectos dunha tormenta solar como a deste mes de maio, a cal simplemente por azar non acabou afectando grave e permanentemente ningún sistema vital de ningún país.

As tormentas solares desta intensidade e os EMP producidos por armas nucleares poden causar efectos devastadores.

Porén, a seguinte vez pode que non teñamos tanta sorte e que un novo evento Carrington leve por diante todo o que funciona con electricidade nun área extensa do planeta, algo que dramatizou o podcast creado en 2016 guionista bilbaíno de orixe galega José Antonio Pérez-Ledo, e que foi posteriormente convertido en serie televisiva: El Gran Apagón. Con outras causas, a desaparición súpeta da civilización eléctrica é un tema recorrente na ficción destas últimas décadas, como tamén puidemos comprobar coa serie estadounidense Revolution de 2012-14. Este súpeto colapso é algo que, se cadra, algúns esperan de maneira máis ou menos inconfesable coa esperanza de que deteña en seco o avance da nosa civilización cara a un suicidio que ameaza con levar toda a biosfera por diante.

O que sen dúbida poñen en evidencia as tormentas xeomagnéticas é que o progreso tecnolóxico implica un retroceso en resiliencia ante diversos riscos moi importantes. Así, unha tormenta G5 na metade so século XIX apenas se saldou con algunha queimadura a algún telegrafista en Norteamérica, mentres que hoxe en día podería causar millóns de mortes nunha civilización electrodependente e que aínda por riba creou case medio milleiro de bombas nucleares en potencia, espalladas por todo o planeta, e que precisan alimentación eléctrica permanente para non estoupar: as centrais nucleares. Porque se unha tormenta solar destrúe un número suficiente de transformadores eléctricos nunha rede nacional (algo difícil de substituír de maneira rápida, sobre todo, se se ven afectados un número importante deles de maneira simultánea), mantería sen corrente eléctrica durante semanas ou meses áreas máis ou menos amplas do planeta, nas que probablemente habería centrais nucleares que se verían obrigadas a tirar de xeradores de emerxencia alimentados con combustibles fósiles e que, antes ou despois, habería que reencher, algo que podería non ser doado nestas excepcionais circunstancias, xa que surtidores das gasolineiras tamén dependen da electricidade para funcionaren.

Esta dependencia tamén se estende ás estacións de bombeo tanto de auga potable como de augas residuais, o cal podería provocar que as cloacas das cidades privadas de subministración eléctrica comezasen a botar por fóra aproximadamente ás 72 horas, co conseguinte risco de epidemias. Por non falar das enormes dificultades que os servizos públicos coma os hospitais, servizos de emerxencia, trens, aeroportos e todas as telecomunicacións terían para seguir a funcionar sen electricidade, e por descontado todas as empresas privadas, Internet e a telefonía móbil. Se a nosas sociedades xa non saben vivir sen unha subministración constante e xigantesca de petróleo, tampouco o saben facer sen a conveniente corrente eléctrica, dispoñible como por arte de maxia en calquera enchufe ligado á rede, a calquera hora do día, todos os días do ano.

Isto fai que a prevención sexa indispensable, mesmo vital para a supervivencia ante un evento infrecuente pero seguro cada certo número de anos. Aparte do que poidan preparar as administracións públicas nacionais e locais ante unha eventualidade deste tipo (sexa de orixe natural ou por ataques EMP), a continuación enumeraremos moi esquematicamente algunhas medidas preventivas que calquera familia pode adoptar, baseadas nas publicadas hai máis dunha década por Protección Civil de Estremadura (a única do noso Estado que se preocupou polo tema) e por diversas entidades gubernativas internacionais. En primeiro lugar trátase de ser conscientes do perigo, falalo na familia e cos nosos achegados (familia extensa, comunidade local, colegas do traballo) e trazar un plan que inclúa a posible evacuación do noso lugar de residencia cara a algún sitio máis seguro e con recursos onde poder aloxarse polo tempo indefinido que durase o apagamento xeneralizado. Acordar lugares de encontro con familia e amigos, previamente a un posible fallo masivo dos teléfonos, ter sempre o coche con polo menos medio depósito de combustible, e diñeiro en efectivo por se os caixeiros non funcionaren, serían outros consellos de tipo xeral.

Aínda que os gobernos coñecen o perigo e dispoñen de plans de emerxencia, apenas informan a poboación.

Os consellos orientados a aguantar mellor nun piso, en caso de residirmos na cidade, incluirían aprovisionarse de alimentos de longa duración, de auga e produtos de hixiene como papel, tampóns, compresas, xabón... Manter reposto de lentes quen as precisar, así como unha caixa de urxencias ben abastecida, sobre todo se precisamos unha medicación permanente, e un manual de primeiros auxilios (en papel). Dispoñer dalgún medio para cociñar que non precise electricidade (cociña de leña, cámping gas, etc.), combustible e medios para acendelo. Se se dispón de balcón ou terraza procurar ir cultivando algúns alimentos na casa. Estudar como nos afectaría se non funcionan sistemas que dependan da electricidade como ascensores, montacargas, portas de garaxes, etc. Illar ben o piso para o caso de suceder a tormenta xeomagnética durante o inverno e non poder quentalo, e dispoñer de medios de alumeado non eléctricos: candeas, lanternas recargables manualmente, lámpadas de aceite ou solares, etc. Dispoñer dun aparato de radio a batería, e baterías suficientes, protexido, a ser posible, xunto con outro material eléctrico ou electrónico importante, nunha caixa de Faraday. Dispoñer de cargadores manuais, solares ou conectables ao coche, para móbiles e ordenadores. Bidóns para carrexar auga e cubos para usar de retrete en caso necesario, e serraduras ou algún outro material compostable axeitado para xestionar o humabono. Dispoñer dalgún medio químico de potabilización de agua e extintor para caso de incendio.

Chegado o caso de ter que abandonar a nosa vivenda, entrariamos noutro conxunto de consellos, como dispoñer de mochilas axeitadas, sacos de durmir, esteiras e unha tenda de campaña doada de montar, roupa de abrigo, calzado axeitado para longas andainas, impermeables, utensilios e vasos irrompibles. Por suposto, navallas suízas, cantimploras e outros útiles de emerxencia serían aconsellables tamén. Levar en bolsas herméticas a nosa documentación persoal e financeira, xunto con copias compulsadas dos DNIs sería unha boa idea, xunto con bos mapas en papel da nosa zona e das zonas de destino. En canto a onde dirixirmos, polo xa devandito, conviría evitar as zonas onde existen centrais nucleares. Por sorte, as zonas máis afastadas a calquera central nuclear dentro da Península Ibérica resultan ser Galiza e as partes máis ao norte e ao sur do veciño Portugal.

Como con outras ameazas, os gobernos coñecen o risco e teñen os seus plans, así que é hora de facermos nós os nosos baseados nas súas propias recomendacións, públicas pero moi pouco publicitadas. Porque o risco dunha nova tormenta xeomagnética é moi real, cunha probabilidade do 100% no longo prazo, e aínda que non podemos saber se vai suceder a vindeira semana ou dentro dunha década, as consecuencias poden ser potencialmente moi graves e cómpre estarmos preparados como individuos, familias e sociedades. Pola conta que nos trae.

Sobre o blog
O Centro de Saberes para a Sustentabilidade (CSS) é un Regional Centre of Expertise on Education for Sustainable Development recoñecido oficialmente pola Universidade das Nacións Unidas. Ten como misión fundacional “informar, sensibilizar e implicar a comunidade educativa e a sociedade no seu conxunto na promoción da transformación social necesaria para o cumprimento dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable a través de experiencias cos pés na terra que fomenten a conservación, a sustentabilidade, a protección ambiental e a resiliencia“. O goberno do CSS é horizontal e democrático a través dun Consello Reitor formado por representantes de todos os axentes participantes. Máis información: http://www.saberes.eu
Ver todas as entradas
Informar de un error
Es necesario tener cuenta y acceder a ella para poder hacer envíos. Regístrate. Entra na túa conta.

Relacionadas

Inflación
Crisis económica La vida, cada vez más cara
Bilbao y Bizkaia no aplican las bonificaciones al transporte del Gobierno español y suben el agua un 9%. Donostia es la capital donde más aumentan los impuestos municipales.
Sobre o blog
O Centro de Saberes para a Sustentabilidade (CSS) é un Regional Centre of Expertise on Education for Sustainable Development recoñecido oficialmente pola Universidade das Nacións Unidas. Ten como misión fundacional “informar, sensibilizar e implicar a comunidade educativa e a sociedade no seu conxunto na promoción da transformación social necesaria para o cumprimento dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable a través de experiencias cos pés na terra que fomenten a conservación, a sustentabilidade, a protección ambiental e a resiliencia“. O goberno do CSS é horizontal e democrático a través dun Consello Reitor formado por representantes de todos os axentes participantes. Máis información: http://www.saberes.eu
Ver todas as entradas
Minería
Mina de Touro A Xunta oculta desde xaneiro a solicitude dun novo megaproxecto mineiro en Touro
Cobre San Rafael solicita ademais que sexa considerado Proxecto Industrial Estratéxico para “facilitar a súa tramitación exprés e impedir a participación pública”, segundo indican máis dun cento de colectivos nun comunicado conxunto.
Biodiversidad
Consejo Europeo Luz verde a la Ley de la Restauración de la Naturaleza tras meses de bloqueo
El cambio de postura de la ministra de Medio Ambiente austriaca, que ha votado en contra de la opinión de su canciller, y la abstención de Bélgica han sido claves para acabar con el bloqueo de conservadores y ultras al paquete medioambiental.
Violencia policial
Racismo Dos policías locales de Madrid, a juicio por agresión racista
Los agentes golpearon al único menor racializado que saltó la verja del recinto ferial de la Vaguada el pasado 13 de octubre.
América Latina
Raúl Zibechi “Gaza es el fin de la humanidad. Hay un proyecto de exterminio de los pueblos molestos”
Raúl Zibechi es uno de los pensadores latinoamericanos que mejor ha explicado desde su labor como ensayista y periodista las transformaciones experimentadas en las últimas décadas y el papel de los movimientos en el pasado y futuro de la región.
Justicia
Problemas con la justicia Joaquín Urías: “La mayor campaña de desprestigio de la judicatura la están haciendo los propios jueces”
Desde 2017, una serie de jueces parecen haberse subido al monte. El jurista Joaquín Urías desgrana en su último libro las circunstancias de este destape y las consecuencias que esto puede tener para la democracia en su conjunto.
Series
Series Los Chochos voladores vienen por ti
Ha vuelto ‘We are Lady Parts’, alhamdulillah, pero igual no te gusta lo que tienen que decir. ¡Un, dos, tres, cuatro!

Últimas

Comunidad El Salto
Comunidad El Salto Las cuentas de El Salto 2023-2024: cada vez más, un gran medio financiado por la gente
El Salto supera el millón de euros anuales de ingresos y aumenta su plantilla hasta llegar a las 28 personas empleadas. Todo eso con criterios éticos de financiación, funcionamiento horizontal y una cooperativa de propiedad colectiva.
Ejército Zapatista de Liberación Nacional (EZLN)
30 años del levantamiento del EZLN Los cambios en la Autonomía Zapatista
La autora hace un análisis sobre cómo el zapatismo concibe la Autonomía y los diversos cambios organizativos que han realizado a lo largo de tres décadas.
Infancia
Infancia sin toros Duras críticas al palco infantil en la feria taurina de Badajoz
La Fundación Franz Weber califica de preocupante y aberrante la propuesta empresarial de habilitar un espacio para la infancia en la plaza de toros.
Ayuntamiento de Madrid
Campamentos de verano en Madrid Sin campamento urbano a menos de una semana del fin del cole
250 familias de Puente de Vallecas se enteran en el último momento de que la primera semana después del fin de curso escolar no habrá campamento infantil urbano por un retraso en la licitación del servicio.
Alquiler
Alquiler La subida del alquiler en la Comunidad Madrid es más del triple de la media nacional
Mientras que la subida de los alquileres ha sido del 4% de media desde mayo del año pasado, los precios en la Comunidad de Madrid han escalado un 14,2%.
Más noticias
Minería
Minería en Galicia La Xunta oculta desde enero la solicitud de un nuevo megaproyecto minero en Touro
Cobre San Rafael solicita además que sea considerado Proyecto Industrial Estratégico, según indican más de un ciento de colectivos en un comunicado conjunto, para “facilitar su tramitación exprés e impedir la participación pública”.
CNT
Sindicalismo ‘Morala’: “Como las seis de La Suiza, fuimos condenados para dar escarmiento por unos hechos que no cometimos”
Miles de personas saldrán a la calle en Xixón para recordar que ´El sindicalismo no es delito. Tras el mitin de apoyo a las cinco sindicalistas de CNT y una trabajadora, actuarán Nacho Vegas y el Coru Antifascista Al Altu La Lleva.
La vida y ya
La vida y ya Sacar de raíz
Arrancar: Sacar de raíz (como cuando se arranca un árbol o una planta). Sacar con violencia algo del lugar a que está adherido o sujeto, o de que forma parte. Quitar con violencia.
Racismo
Movimientos sociales Por un antirracismo que no dependa del gran capital 
La sostenibilidad de muchas organizaciones antirracistas de América Latina y el Caribe depende, en gran medida, de la ayuda al desarrollo de la cooperación internacional o del supuesto altruismo o filantropía de las élites económicas.
República
Manifestación Desafío republicano en el décimo aniversario de la coronación de Felipe de Borbón
Más de 130 organizaciones sociales y políticas convocan una marcha en Madrid el 16 de junio. El manifiesto 'Felipe VI: diez años bastan' ha sido firmado por cuatro mil personas.

Recomendadas

Personas refugiadas
Refugiados Una cafetería para ser libre en el campamento de refugiados palestinos de Beddawi
Hatem Mekdadi abrió Achefak, que significa ‘Lo que tú quieras’, ante la falta de espacios de encuentro en los campos donde desde hace décadas se hacinan los hijos de la Nakba.
Cine
VEINTE AÑOS DE PORNO FEMINISTA Erika Lust: “La pornografía es política”
Erika Lust es un referente del porno feminista y del porno ético, aunque ella hace algunas puntualizaciones sobre esas etiquetas. Celebra veinte años de carrera con la publicación de un libro que recoge su trabajo.
Catalunya
Catalunya La celebración de la Copa América de Vela desata el malestar en Barcelona
El 22 de agosto dará inicio la Copa América de Vela en la capital catalana; un evento de dos meses de duración e inversiones millonarias que destroza el tejido vecinal de los barrios de la costa.