Pensamiento
Normalitatea astintzeko Kafe Pote filosofikoak Euskal Herritik hedatzen ari dira

Asteazken batzuetan, 19:00etan, Bilboko Bira Kulturgunean, jendea elkartu eta pentsatzen jartzen da, presarik gabe. Agora Filosofia Elkarteak bultzatutako Kafe Pote Filosofikoek (Kafe Filosofikoak ere deituak) plaza txikiak irekitzen dituzte Euskal Herrian zehar: entzuteko, zalantzan jartzeko eta “normalitatea” astintzeko ohitura kolektiboa zabalduz.

Bilboko Bira Kulturgunean hilean behin errepikatzen den ohitura horrek badu sostengu argi bat: Garazi Pascual eta Iñigo Martínez Peña Filosofiako irakasle eta Agora Elkarteko kideek zaintzen duten espazio iraunkorra. Ez da “plan” soil bat, ezta kultur agendako beste kontsumo-puntu bat ere. Aitzakia da, elkarrekin pentsatzeko eta entzuteko gunea, zaratak agintzen duen garaian.

Hurrengo hitzordua: otsailaren 25ean (asteazkena), 19:00etan, June Macareno eta Peru Laskurain izango dira, nerabezaroaren inguruan hausnartzeko.

Kafe Pote Filosofikoak Euskal Herrian zehar hedatzen ari  dira, eta mapan agertzen den txintxeta berri bakoitzak isolamenduari aurpegia ematen dion hari bat eta galdera etorkizunaren aldeko apustua sortzen ditu

Agora Filosofia Elkarteak antolatzen dituen Kafe Pote Filosofikoak Gasteizen eta Bilbon hasi ziren, baina Euskal Herrian zehar hedatu dira. Mapan agertzen den txintxeta berri bakoitzak aztarna uzten du: neuronak astintzeko ohitura; isolamenduari aurpegia ematen dion hari bat eta galdera —beti galdera— etorkizunaren aldeko apustu gisa.

Laster, adibidez, Azpeitiko pote filosofikoa iritsiko da San Agustin kulturgunera, Txinparta Filosofia Elkartearen laguntzarekin mapa euskaldun pentsalari honetan beste plaza bat piztuz. Lehen solasaldia Irati Zubia Landak gidatuko du eta “Kuadrillak, babes eta zama?” izango da gaia (martxoaren 3an, 18:30ean).

Bilboko Kafe Pote Filosofikoan egon ginen urtarrilaren 21ean, arnasgune filosofiko hauek ezagutzeko asmoz. Neguko egun latza zen eta Bira aretoan babeslekua topatu genuen, eromenaren inguruko hitzaldian. Galdera bat airean: zer da ‘zoro’ izatea gaur?

Filosofia ez da zaila: garaiak dira zailak

Filosofiari askotan leporatzen zaio ulertzeko zaila izatea. Baina baliteke ulertzeko zailak direnak gauzak izatea: ziurtasun faltsuz eta “azkar-azaleko-klikagarri” logikaz betetako mundu honetan, hausnatzeko denbora hartzea ariketa subertsiboa dela esan daiteke. Politikoa.

Kafe Pote Filosofikoek beste denbora batean jartzen gaituzte: kairós moduko batean. Erlojuen (kronosen) agintea apaltzen da, eta entzunak, zalantzak eta kontraesanak lekua irabazten dute. Hitzek ez diote merkatuari obeditzen; elkarbizitzari baizik.

Normalitatea ez da neutroa

Sare pentsalari kritiko honetan, normalitatea ez da neutraltzat hartzen: susmopean jartzen da. Nork definitzen du “normala”? Zein irizpiderekin? Nor geratzen da argazkitik kanpo, eta zergatik? Galdera horiek ez dira akademiako luxu bat: zaintzarekin eta desobedientzia txikiekin eraikitzen diren tresnak dira, komunitatean eusten direnak.

Kafe Pote Filosofikoen indarretako bat jarraikortasuna da. Errepikapenari esker, ekitaldi isolatu bat izateari uzten dio eta azpiegitura bihurtzen da: itzultzeko babeslekua eta arnasgunea, aske hitz egiteko eta pentsatzeko aukera, elkarrizketa zaintzen ikasteko kaleko eskola txiki bat.

Ohiturak, denborarekin, politika kulturala bilaka daitezke. Ohituraz jendeak elkar ikusi, elkar ezagutu, eta desadostasunarekin apurtu gabe egoten ikasten duenean.

Zergatik “eromena”?

Neguko egun euritsu hotz batean, Bilboko Biran egindako edizio honek Garazi Muguruza psikoanalista izan zuen gonbidatu gisa, eta Iñigo Martínez Peñak aurkeztu zuen. Galdera zuzena —eta historikoki kargatua— jarri zen zirkuluaren erdigunean: “Zer da eromena?”

“Eromena” ez da hitz inozentea. Benetako sufrimendua izenda dezake; baina baita baztertzeko, gutxiesteko edo isilarazteko etiketa sozial bihurtu ere. Bere zama ez dago soilik klinikaren esku: erabilera sozialean dago, gure esaldi eginetan, gure beldurretan, gure “normalitate” ustez naturaletan.

Horregatik, galdera hori hitzordu pentsalari batera eramateak ez du definizio itxi bat bilatzen. Alderantziz: geruzak irekitzea du helburu. Izendatzeak zer suposatzen duen ikustea. Normalitatea nola eraikitzen den galdegitea. Eta beldurra gure hizkeran nola sartzen den antzematea.

Urtarrileko kafe filosofikoa

Bira aretoan formatuak behar duen hori zegoen: hurbiltasuna eta gidaritza zaindua. Hitz egiteko modu apala eta irekia, norberaren burua erakusleihoan jarri gabe aritzeko aukera eta erritmoa zaintzen duen gidaritza. Solasaldiak galdera onek bezala egin zuen aurrera: pauso txikiz, isilune erabilgarriekin, eta inposatu nahi ez zuten desadostasunekin.

Diagnostikora korrika egin beharrean, beste ariketa bat probatu zen: bereiztea. Esperientzia eta etiketa bereiztea, mina eta epaia, baliabideak behar dituena eta entzutea behar duena. “Eromena” ez zen munstro bihurtu, ezta txantxa ere: gertutik begiratzeko hitz bat izan zen, sinplifikatu gabe ezagutzeko gaia.

Saioari hasiera emateko, Garazi Muguruzaren irakurketak doinu bat ezarri zuen: ahotsak eta ondorengo isiltasunak aretoa hartu zuten, publiko gazte zein anitzez gainezka. Hortik aurrera, hitzak arretaz jarri ziren mahaian, kontsumitzeko ez, elkarrekin eusteko baizik. Eta publikoak berehala hartu zuen hitza: zauriak eta ideiak nahastu ziren, pentsamenduaren erritmoan.

Saioa gidatu zutenen gakoak

Saioa gidatu zuten bi ahotsekin hitz eginda, argi dago Kafe Pote Filosofikoek ez dutela helburu “eromena” bezalako hitz bat neutralizatzea esaldi erraz batekin. Alderantziz: lehenik eta behin, hitz horren erabilera neutrala balitz bezala egin ohi dugun keinu automatikoa desaktibatu nahi dute.

Eromena batzuetan errealitate klinikoa eta sufrimendua izendatzeko erabil daiteke; beste batzuetan, ordea, norbait baztertzeko etiketa sozial bilakatzen da. Hortaz, ulertzeko izendatzearen eta kontrolatzeko etiketatzearen arteko bereizketa da lehen ariketa.

Lacanen tradizioan, hizkuntzak ez du soilik azaltzen: markatu ere egiten du. Eta nolabait, Garazik horixe erakusten du: hitzek gorputzean eta bizitzan uzten dituzten arrastoek, sintomek zer kontatzen duen, desirak nola gidatzen gaituen eta isiltasunak ere zer dioen.

Bere diskurtsoa entzutea ez da informazioa jasotzea soilik; pentsatzeko erritmo bat aurkitzea da. Eta erritmo horretan, batzuetan, norbera bere burua entzuten hasten da: lehenago izendatu ez zuen horri izena jartzeko moduan.

Topaketa isolatu batek hunkitu dezake; praktika iraunkor batek, ordea, ahalmena du ohiturak aldatzeko: entzuten ikasteko, desadostasuna kudeatzeko eta galdera irekiekin egonezinean bizitzen laguntzeko

Normalitatea non eraikitzen den galdetzean, geruza anitz aipatzen dituzte: familia, eskola, lana, instituzioak, hedabideak. Normalitatea ez da “naturala”; ohiturek eta balioek sostengatzen dute. Horregatik, eraikuntza gisa begiratzea funtsezkoa da: nork erabakitzen dituen irizpideak, eta nor uzten duten kanpoan.

Beste elkarrizketa-formatuek ematen ez dutenaz galdetuta, bi ideia agertzen dira etengabe: erritmoa eta zaintza. Txandak eta entzutea zaintzeak “arrazoia izateko” presioa jaisten du; eta pentsatzen ahots ozenez uzten du, barregarri geratzeko beldurrik gabe. Konplexutasunak lekua du, presak agintzen ez duenean.

Eta gaia intimoa denean, morboa edo terapia-nahasketa nola saihestu? Hor ere “enkoadrea” da giltza: pentsamendurako espazioa da, ez kontsulta. Esperientziak ager daitezke, baina ez da aitortzarik eskatzen, ez da mina kontsumo bihurtzen. Helburua ez da galdera ixtea, baizik eta galderak existitzeko ekosistema zaintzea: elkarrizketa eta terapia bereiztea, pentsamendua eta sententzia, entzutea eta ikuskizuna.

Amaiera hasiera berri bat da

Animalia izu ederra gara eta anomaliak gizaki egin gaitu. Hitzordu filosofikoen zerrendak gora egiten jarraituko duela dirudi. Dena sinplifikatzera garamatzan garaiotan, plaza txikiek kontrakoa proposatzen dute: epai eta ikuskizun bihurtu gabe galdera zailak partekatzeko txoko epel bat munduan.

Mapan ez dira lekuak soilik konektatzen: begiratzeko moduak konektatzen dira. Errepikapenak kultura sortzen du. Topaketa isolatu batek hunkitu dezake; praktika iraunkor batek, ordea, ahalmena du ohiturak aldatzeko: entzuten ikasteko, desadostasuna kudeatzeko eta galdera irekiekin egonezinean bizitzen laguntzeko.

Azken finean, Kafe Pote Filosofikoek gauza arraro eta elikagarri bat agintzen dute: galdera bat —handiegia, agian, gauza sinple baterako— eta galdera horretan sakontzeko eskubidea.